Ukraina 38 ta Gripen qiruvçi samolyotlarini oladi: bu Rossiya bilan havo kuraşida qanday ustunlik beradi?

Şvetsiya Ukrainaga 16 ta JAC 39 Gripen E qiruvçi samolyotini beradi. Bu haqda Vladimir Zelenskiyning Şvetsiyaga taşrifi davomida malum qilindi. Bundan taşqari, Kiyev yana 22 ta Gripen samolyotini sotib oladi. Ukraina ilk qiruvçilarni 2026 yil oxiri yoki 2027 yil boşida qabul qilib olişni kutmoqda. Bu haqda BBC yozmoqda.

Gripen’lar bilan birga Ukraina uzoq masofali zamonaviy Meteor aviatsiya raketalariga ham ega böladi.

Ikki davlat örtasidagi kelişuvga köra, Ukraina Şvetsiyadan 22 ta Gripen E/F samolyotini xarid qiladi. Buning uçun Yevropa Ittifoqining kredit dasturi doirasida 2,5 milliard yevro ajratilişi rejalaştirilgan. Şuningdek, şartnoma imzolangaç, Şvetsiya yana 16 ta Gripen C/D qiruvçisini Kiyevga ikki tomonlama harbiy yordam sifatida topşiradi.

“Gripen yordamida Rossiya samolyotlarini siqib çiqarib, ularning bizga qarşi boşqariladigan aviabombalar qöllaşiga tösqinlik qilişni rejalaştiryapmiz”, dedi Zelenskiy.

Gripen E va F qiruvçilarning yanada zamonaviy versiyasi hisoblanadi. Ularning uçiş masofasi va yuk kötariş quvvati oşirilgan, 10 ta raketa osiş nuqtasiga ega bölib, bu avvalgi modifikatsiyalardan ikkitaga köproqdir. Şuningdek, ular murakkabroq bort elektron tizimlari bilan jihozlangan.

C va E modifikatsiyalari bir örinli, D va F esa ikki örinli samolyotlardir. Ikkinçi ekipaj azosi murakkab qurollar va boşqa tizimlarni boşqariş bilan şuğullanadi.

38 ta qiruvçi Ukraina ilgari rejalaştirgan miqdordan ança kam. 2025 yil oktyabrida Kiyev 150 tagaça Gripen E xarid qilişni közlagandi.

Nega aynan Gripen?
Şvetsiya samolyotlarining tanlanişi bir neça sababga ega, deb yozmoqda BBC.

Birinçidan, Gripen bozordagi eng arzon 4++ avlod qiruvçilaridan biri hisoblanadi. Ikkinçidan, Şvetsiya harbiy aviatsiyasi ananaviy ravişda oddiy ekspluatatsiya va texnik xizmat körsatiş bilan ajralib turadi. Mutaxassislar Gripen’ning uçiş soati narxi F-16 samolyotlariga qaraganda pastroq ekanini takidlaydi.

Yana bir muhim jihat — Ukrainaga yetkaziladigan Gripen’lar yangi böladi. Holbuki, Kiyev olgan F-16 lar Yevropa davlatlari xizmatida bölgan eski samolyotlardir.

Gripen qiruvçilari F-16 arsenalidagi Sidewinder, AMRAAM, Maverick kabi köplab raketalarni taşiy oladi. Bundan taşqari, ular Yevropada işlab çiqargan turli aviatsion raketa va bombalarni ham qöllaşi mumkin.

Xususan, Gripen 500 kilometrdan ortiq masofaga uçuvçi Taurus qanotli raketalarini qöllaş imkoniga ega. Ammo Germaniya hozirça bu raketalarni Ukrainaga berişga rozi bölgani yöq.

Biroq Gripen SCALP/Storm Şadowraketalarini işlata olmaydi. Ukraina bunday raketalar modernizatsiya qilingan Su-24 bombardimonçilari orqali uçirmoqda.

Ekspertlarga köra, Şvetsiyaning özi ham Gripen’larning real jangovar şaroitda sinalişidan manfaatdor bölişi mumkin. Çunki bu samolyot xalqaro qurol bozorida faol tarğib qilinmoqda va uruşdagi tajriba uning obrösini oşiradi.

Ukraina Gripen’larga qiziqiş bildirganidan keyin Kanada, Kolumbiya va Tailand ham uşbu samolyotga etibor qaratdi.

2024 yilda Şvetsiya Ukrainaga ASC-890 radar samolyotlarini ham topşirgan edi. “Uçuvçi radar” deb ataladigan bu samolyotlar Gripen’larning samaradorligini sezilarli oşirişi mumkin.

Meteor — Ukrainaning yangi “uzun qöli”
Gripen’lar bilan birga Ukraina ilgari ega bölmagan yangi qurol — Meteor uzoq masofali aviatsiya raketalarini ham oladi. Qança raketa topşirilişi oçiqlanmagan, biroq ularning öziyoq havodagi kuçlar nisbatiga tasir qilişi mumkin.

Meteor raketasining amaliy uçiş masofasi 120 kilometrni taşkil etadi. Işlab çiqaruvçi MBDA malumotiga köra, uning nişonni işonçli uriş zonasi taxminan 60 kilometr bölib, bu turdagi raketalar orasida eng yuqori körsatkiçlardan biri sanaladi.

Bunday imkoniyat raketaning töğridan töğri oqimli dvigateli hisobiga taminlanadi. U parvozning katta qismida işlaşda davom etadi. Oddiy raketalarda esa dvigatel bir neça soniya işlaydi, keyin raketa inersiya bilan uçadi. Bu esa faol manyovr vaqtida tezlikning keskin pasayişiga olib keladi.
Meteor dvigatelining uzoq işlaşi raketaga uzoqroq vaqt davomida yuqori tezlikda manyovr qiliş imkonini beradi.

Rossiya Harbiy-kosmik kuçlari arsenalida ham uzoq masofali R-37Mraketasi mavjud. Uning maksimal uçiş masofasi 300 kilometr deb körsatiladi. Biroq ekspertlar uning asosan yirik va sust manyovr qiluvçi samolyotlar — AWACS, tanker yoki razvedka samolyotlariga qarşi möljallanganini qayd etadi.
Meteor esa aynan manyovr qiluvçi qiruvçilarni urib tuşiriş uçun işlab çiqilgan.
Raketaning yana bir afzalligi — zamonaviy boşqaruv tizimi. Meteor öz radariga ega böliş bilan birga, parvoz davomida operator bilan aloqa saqlaydi va boşqa manbalardan olingan malumot asosida qayta nişonga yönaltirilişi mumkin.

Rossiyaning boşqariladigan aviabombalariga qarşi vosita
Uruş davomida ham Rossiya, ham Ukraina aviatsiyasi asosan yerusti nişonlariga zarba berişda foydalanilmoqda. Çunki zamonaviy havo hujumidan mudofaa tizimlari qimmat qiruvçi samolyotlar uçun katta xavf tuğdiradi.

Şu sababli tomonlar köpinça boşqariladigan va rejalovçi aviabombalardan foydalanmoqda. Bunday bombalar samolyotlarga front çiziğiga yaqinlaşmasdan turib zarba beriş imkonini beradi.
Rossiya bunday qurollarni Ukrainaga qaraganda ança faol qöllamoqda. Ayniqsa, Su-34 bombardimonçilari tomonidan taşlanayotgan boşqariladigan aviabombalar Ukraina armiyasi uçun jiddiy muammoga aylangan.