Yadroviy portlaş yer yuzida qanday oqibatlarga olib keladi?

AQŞning Pensilvaniya universiteti olimlari yadro uruşining insoniyat va tabiatga tasiri borasida tadqiqot olib bordi. Uning natijalariga köra, yer yuzida juda kuçli oçarçilik sodir bölişi prognoz qilinmoqda. Bu haqda The New York Post xabar berdi.

Tadqiqot Environmental Researç Letters jurnalida elon qilingan bölib, unda yadro portlaşidan keyinki potentsial stsenariy batafsil örganib çiqilgan.

Mutahassislarning takidlaşiça, yadroviy qurol portlagandan söng yonğinlardan çiqqan tutun va çang quyoş nurlarini tösib qöyadi. Bu butun dunyo böylab iqlim sovişiga olib keladi. Jarayon ön yil va undan ortiq davom etişi mumkinligi qayd etilgan. Oqibatda ekin maydonlari qisqaradi, hosildorlik keskin pasayadi va global oziq-ovqat taminoti izdan çiqib ketadi.

Olimlar 38 mingdan ortiq hududda makkajöxori yetiştiriş böyiça 6 ta stsenariy asosida simulyatsiya ötkazgan. Natijalar şuni körsatdiki, keng kölamli yadro uruşi atmosferaga 165 million tonna tutun çiqarib, dunyo böyiça makkajöxori hosilini yiliga 80 foizgaça kamaytirişi mumkin ekan. Hatto kiçik miqyosdagi yadro halokati ham hosildorlikni 7 foizga pasaytiradi.

Yadro halokati nafaќat hosildorlikka, balki ösimliklarning fotosintezi jarayoniga ham salbiy tasir etadi. Portlaş oqibatida stratosferaga çiqadigan azot oksidlari va tutun ozon qatlamini yemirib yuborişi mumkin. Bu esa Yer yuziga zararli ultrabinafşa nurlarining haddan ziyod tuşişiga olib keladi. Hisob-kitoblarga köra, bunday nurlaniş portlaşdan 6–7 yil ötib eng yuqori darajaga yetadi va hosildorlikni yana 7 foizga pasaytiradi.

Yuqoridagi stsenariyni hisobga olgan holda, olimlar global qişloq xöjaligini saqlab qoliş uçun sovuq iqlim va qisqa vegetatsiya davrida ham ösişga moslaştirilgan “çidamli” ekinlarni ekişni tavsiya qilmoqda. Ularning takidlaşiça, bunday ekinlar hosildorlikni 10 foizga oşirişi mumkin. Biroq uruğlarning çeklanganligi bu strategiyani amalga oşirişda jiddiy tösiq bölişi mumkin. Şu bois, tadqiqotçilar maxsus uruğlar zaxirasini oldindan tayyorlab qöyişni taklif etmoqda. Bu töplamlar uruşdan keyingi beqaror yillarda oziq-ovqat işlab çiqarişni davom ettirişga yordam beradi.

Mazkur tadqiqot xalqaro siyosiy keskinlik kuçayayotgan, yadro quroli qöllanilişi xavfi har qaçongidan ham yuqori bölgan bir davrda elon qilindi. May oyida Pokiston mudofaa vaziri Hindiston bilan ziddiyat kuçaygani bois yadro uruşi ehtimoli aniq ekanini aytgan edi. Avgust oyida esa AQŞ prezidenti Donald Tramp Rossiyaga yaqin hududga 2 ta yadroviy suvosti kemasini yuborişini malum qilgan. Iyun oyida AQŞ Milliy razvedka boşliği Tulsi Gabbard “yadro qirğoni” ehtimoli ortib borayotganidan xavotir bildirgan.

Mutahassislar fikriça, agar insoniyat tirik qolişni istasa, hatto tasavvur qilib bölmaydigan oqibatlarga ham tayyor turişi zarur.