Футбол дунёни бирлаштиради, аммо бу сафар эмас. Халқаро Футбол Ассоциациялари Федерациясининг (FIFA) ушбу шиори АҚШ Президенти Дональд Трампнинг изолятсионистик сиёсатидан устун бўла олмаяпти. Қўшма Штатлар ва Эрон ўртасидаги конфликт, иммиграция масаласидаги чекловлар ва ҳатто мезбон давлатлар ўртасидаги ностабил алоқалар ҳам Жаҳон Чемпионатини четлаб ўтмади.
Эрон терма жамоаси билан бўлган муаммоли вазиятлар оммани иккига бўлинишига олиб келган бўлса, баъзи миллий терма жамоаларни, хусусан Ўзбекистонлик футболчиларни ҳам жиноятчилардек текширилгани мухлисларни ғазаблантирмоқда. 2025 йилда Африканинг энг яхши ҳаками деб топилган сомалилик Умар Абдулқодир Артаннинг мамлакатга киритилмасдан қайтариб юборилгани эса, интернетда кескин эътирозларга сабаб бўлди. Ҳатто Ғарб манбалари томонидан инсон ҳуқуқларини бузувчи сифатида пропаганда қилиб келинган, 2018 йилда Жаҳон Чемпионати ўтказилган Россияда ҳам бундай кескин сиёсий қарорлар кузатилмаган эди. Бир сўз билан айтганда, 2026 йилги Жаҳон Чемпионати сиёсий хаосга айланиб бомроқда.
Ҳеч қаерга сиғмаётган Эрон жамоаси
Шу йилнинг 28 февраль санасида Исроил ва АҚШнинг Эронга ҳужумлари натижасида бошланган Яқин Шарқдаги уруш Теҳрон ва Вашингтон ўртасидаги душманчилик кайфиятини яна алангалатиб юборди. Минглаб инсонлар ҳалок бўлди, миллионлаб оддий аҳоли уй-жойидан, бор-будидан айрилди.
Айнан мана шу можаро фонида Эрон терма жамоаси АҚШда уюштирилаётган Жаҳон Чемпионатига боришга мажбур. Аксига олиб Эроннинг барча гуруҳ босқичи ўйинлари АҚШ шаҳарларида белгиланган.
Дастлаб, Эрон Спорт вазири Аҳмад Донямали мамлакат терма жамоаси шу ёзда 2026 йилги Жаҳон чемпионатида иштирок эта олмаслигини маълум қилган эди. АҚШ раҳбари ҳам ўзининг “Truth Social” тармоғида хавфсизлик масалаларини рўкач қилиб Эрон терма жамоасига Жаҳон чемпионатига келмасликни маслаҳат бериб пост жойлади.
“Эрон миллий футбол жамоаси жаҳон чемпионатида қатнашиши мумкин, аммо мен уларнинг иштирокини ўз хавфсизлиги ва ҳимояси учун тўғри қарор деб ҳисобламайман. Бу масалага эътибор қаратганингиз учун раҳмат”, деб ёзади Трамп.
Федерация матбуот котиби Амир Меҳди Алави бу қарорни спорт билан боғлиқ бўлмаган ҳаракат сифатида таърифлади ва ҳеч ким терма жамоани Жаҳон чемпионатида иштирок этишдан четлаштиришга ҳақли эмаслигини айтган. Спорт вазири Донямали эса, FIFA’дан ўйинларни АҚШда ўтказмасликни талаб қилиб мурожаат жўнатди. Унинг айтишича, ҳозирги вазиятда турнирни АҚШда ўтказиш тўғри эмас. Эрон ҳали ҳам уруш ҳолатида бўлиб, бу кўплаб соҳаларга, жумладан авиақатновларга ҳам таъсир кўрсатмоқда.
“Агар ўйинлар Мексикада ўтказилса, балки қандайдир чоралар кўра олармиз. Жаҳон чемпионатига икки-уч ой вақт қолди, биз эса, ҳали ҳам уруш ҳолатидамиз, парвозлар махсус шароитда. Бошқа томондан, уларнинг ўзлари ҳам фарзандларингиз, спортчилар хавфсизликда эмас, деб таҳдид қилишди”, дейди вазир.
Бу сўровга Мексика ҳам розилик билдирди. Президент Клаудия Шейнбаум Мексика учун ҳеч қандай тўсиқ йўқлигини айтган. Натижада, Эрон Футбол Федерацияси раҳбари Меҳди Таж расмий баёнот бериб, жамоани турнирда иштирок этишини маълум қилди.
Шунга қарамай, Вашингтон Эрон жамоасига етарлича муаммолар ярата олди. Эрон делегациясининг бир қисми АҚШ визасини ололмади. Гарчи футболчиларга мамлакатга киришга рухсат берилган бўлса-да, мураббийлар штабининг аъзолари, техник маслаҳатчилар ва бошқа муҳим шахсларга виза масаласи ҳал қилиб берилмаган. Эрон телевидениеси хабар қилишича, Федерация котиби Ҳидоят Момбейни ва вице-президент Меҳди Муҳаммад Наби, шунингдек яна 12 та маъмурий ходим Лос-Анжелес ва Сиэтлда бўладиган ўйинлар олдидан АҚШга киришга рухсат ололмаган. Эрон Футбол Федерацияси буни қасддан камситувчи ҳаракат деб баҳолади ва Вашингтонни спортга сиёсатни аралаштиришда айблади.
Давлат котиби Марко Рубио эса, муаммо ўйинчиларда эмас, “улар билан бирга келмоқчи бўлган баъзи бошқа одамлар” билан боғлиқ эканлигини маълум қилиб, делегация таркибидаги кўплаб шахслар умуман спортга алоқаси йўқ одамлар эканлигини айтган. Рубионинг айтишича уларнинг баъзилари Ислом Инқилоб Қўриқчилар Корпуси билан алоқадор бўлиши мумкин.
Бундан ташқари эронлик футболчиларга ҳам АҚШда қолишга рухсат этилмаган. Хавфсизлик юзасидан жамоа АҚШдаги ўйинларда иштирок этади, аммо ўйин тугаши билан мамлакатни тарк этишга мажбур. Дастлаб Эрон терма жамоасининг йиғини АҚШнинг Аризона штатида ўтказилиши режалаштирилган эди. Бироқ АҚШ билан қуролли можаро ва жамоа хавфсизлиги борасидаги хавотирлар туфайли, Эрон томони FIFA’дан машғулот базасини Мексикага кўчиришни сўрагач, жамоа фақат ўйинлар учун АҚШга келадиган бўлди.
Аксига олиб, эронликлар гуруҳдаги 3 та ўйинининг барчасини АҚШ шаҳарларида ўйнайди: 15 июнь – Лос-Анжелесда Янги Зеландияга қарши; 21 июнь – яна Лос-Анжелесда Белгияга қарши; 26 июнь – Сиэтлда Мисрга қарши.
Сиёсий можаро нафақат футболчиларга, балки эронлик футбол мухлисларига ҳам таъсир этмоқда. Эрон федерацияси мамлакат терма жамоасининг мухлислари учун ажратилган чипталар мусобақадан бир неча кун олдин бекор қилингани ҳақида хабар қилди. Бу эса, янада кескин муносабатларга сабаб бўлмоқда. “Мухлислар сиёсий низолар учун тўлов тўламаслиги керак”, мазмунидаги шарҳлар нафақат Эрон, балки бошқа халқаро акторлар томонидан ҳам таъкидланмоқда.
Қисқа қилиб айтганда, бу галги Жаҳон Чемпионати эронликлар учун унутилмас йил бўлиб қолади, аммо салбий маънода.
Сомалилик ҳакам қайтариб юборилди
Умар Абдулқодир Артан – 34 ёшли сомалилик футбол ҳаками. У Жаҳон чемпионати финал босқичида ишлайдиган биринчи сомалилик ҳакам сифатида тарихга кириши мумкин эди. Аммо АҚШнинг иммиграция сиёсати Артаннинг орзуларини чиппакка чиқарди.
Умар Абдулқодир Артан FIFA’нинг 52 нафар Жаҳон чемпионати ҳакамлари рўйхатига киритилган эди, аммо ҳеч қандай расмий сабабларсиз АҚШ ҳукумати уни депортация қилиб юборди. FIFA 8 июнь куни оммавий ахборот воситаларига берган баёнотида Артаннинг 2026-йилги Жаҳон чемпионатида машғулот ўтказа олмаслиги ва ҳакамлик қила олмаслигини тасдиқлади.
Трамп маъмурияти турли сабабларга кўра, 39 давлатга иммиграция тақиқини қўйган. Булар орасида Сомали ҳам бор эди. Истанбулдан Майами халқаро аэропортига дипломатик пасспорт билан келган Артан текширув ишларидан кейин номаълум сабаблар билан мамлакатдан чиқариб юборилди. Ҳакам FIFA’дан ёрдам сўраганига қарамай, ташкилот ҳеч қандай ёрдам бера олмади.
“Биз Ойда эмас, Ер сайёрасида яшаяпмиз. Биз ҳукуматлар ва полицияни бошқара оладиган дунё подшоҳлари эмасмиз. FIFA – бу спорт ташкилоти. Биз қўлимиздан келганича ҳаракат қиламиз. Баъзан хотиржам бўлиш ҳам муҳим. Барча муаммоларни ҳал қилиш устида ишлаяпмиз, аммо ҳар доим ҳам бақириш ва танқид қилиш ечим топишга ёрдам бермайди”, дейди Инфантино.
Бу эса FIFA президенти Жанни Инфантинога нисбатан ишончсизлик кайфиятини тарқалишига олиб келди. Ҳатто уни “спортнинг энг буюк қўрқоқларидан бири”, деб ҳам аташмоқда.
Улар футболчилар, жиноятчилар эмас
АҚШнинг бундай “меҳмондўстлиги” интернетда эътирозли видеолардан тортиб, миллионлаб “мем”ларгача сабаб бўлмоқда. Хавфсизлик масаласи албатта муҳим, аммо, фақат баъзи жамоаларгагина йўналтирилган бундай жиддий текширув ишларини қандай тушуниш керак?
Нидерландия билан ўйин олдидан Ўзбекистон делегациясининг ҳам жиддий текширувдан ўтказилгани ҳақида видеолар тарқалди. Маълумотларга кўра, Фабио Каннаваро бошчилигидаги мураббийлар штаби аъзоларидан автобусдан тушгандан сўнг смартфонларини топширишлари ва чўнтакларини бўшатишлари сўралган. Жамоа аъзоларининг сумкалари ҳам ерга йиғиб олиниб махсус итлар билан текширилган.
Аммо шу куни Ўзбекистон билан ўйнаган Нидерландия делегациясига бундай муносабат кўрсатилмаган. Бу эса, ўзбекистонлик муҳлисларда АҚШ ҳукуматига нисбатан нафрат уйғотди. Интернетда эътирозли муносабатлар ва “Улар футболчилар, жиноятчилар эмас”, мазмунидаги постлар кўпайиб кетди.
Вазиятни юмшатиш учун терма жамоа мураббийи Каннаваро ҳаммаси жойида эканлигини, ҳеч қандай ноодатий тинтувлар ўтказилмаганини маълум қилди.
“Булар одатий, стандарт текширувлар эди. Одамлар бир нарсани англамаяптилар: Жаҳон чемпионатига келган миллий терма жамоалар сафар қилганида, оддий йўловчилар сингари аэропорт терминалларидан ўтишмайди. Уларни жамоалар учун махсус ажратилган автобусларда тўғри самолёт майдонига олиб чиқишади”, дейди мураббий.
Шунингдек, Сенегал, Ироқ ва ҳатто Белгия терма жамоаларининг азолари ҳам жиддий текширувлардан ўтган.
Сенегаллик футболчилар ва ходимлар Техас штатининг Сан-Антонио шаҳридаги аэропортда самолётдан тушишлари билан дарҳол текширувдан ўтказилган. Хавфсизлик ходимлари меҳмонларни металл детекторлар ёрдамида тинтувдан ўтказган, жамоа аъзоларининг барча сумкаларини кўздан кечириб, пойабзалларини ҳам ечишга мажбур қилган.
“АҚШда бўлиб ўтаётган бу FIFA Жаҳон чемпионати бошланишидан олдин ҳам энг ёмон турнирга айланиб бормоқда! Бу шундай бўлиши керак эмас”, деди Англия терма жамоасининг собиқ ярим ҳимоячиси Стивен Жеррард.
Мутахассисларнинг фикрича, футболчилар дуч келаётган муаммолар уларнинг ўйинларига ҳам таъсир этиши мумкин.
Манашу фонда, АҚШнинг айрим сиёсати ва ноодатий миграция қонунлари бошқа Жаҳон чемпионатларида учрамагани ва ҳатто 1936 йилги нацистлар Германиясида ўтказилган мусобақада ҳам вазият бу қадар бўлмагани айтилмоқда.
“Ҳатто нацистлар ҳам ўзларини бироз жиловлашга уринишган. 1936 йилги Берлин Олимпия ўйинлари арафасида Учинчи Рейх чет эллик меҳмонлар кўзига қандай кўринишини яхши тушунган ҳолда, ўзининг ашаддий ва шафқатсиз қиёфасини бироз хонаки кўрсатишга ҳаракат қилганди. Дўконлар ва жамоат жойларидан яҳудийларга қарши шиор ҳамда тасвирлар олиб ташланган”, деб ёзади журналист Жонатан Лю.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Дональд Трампнинг сиёсати дунёнинг энг катта тантанаси бўлмиш – Жаҳон Чемпионатини ҳам четлаб ўтмади. Кайфиятни тушурувчи ҳолатлар кўп бўлди, аммо бундай хабарлар камайишига умид қилиб қоламиз. Футбол дунёни бирлаштирсин!
