Ўзбекистонда 30 йилдан ошган машиналар учун мажбурий компенсация тартиби бекор қилинмоқда. Бу ҳақда кеча, 8 июль куни Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги хабар берди.
Маълумотларга кўра, Ўзбекистондаги қарийб 5 миллионга яқин автотранспорт воситаларининг 100 мингтаси носоз ҳолатда бўлиб, улар шаҳарлардаги жами зарарли ташламаларнинг 63 фоизига сабаб бўлмоқда. Шу билан бирга, битта эски автомобиль утилизация қилинганда унинг вазнига қараб тонналаб металл ва пластикдан ташқари 50 килограммгача хавфли қаттиқ чиқиндилар ҳам ажралиб чиқади. Шу сабабли экологик барқарорликни таъминлаш ҳамда автомобиль паркини янгилаб бориш мақсадида махсус меъёрий ҳужжат лойиҳаси ишлаб чиқилган.
Агентликнинг маълум қилишича, кенг жамоатчилик муҳокамалари ва келиб тушган эътирозлар асосида ушбу қонун лойиҳаси тубдан қайта кўриб чиқилган. Бу ўзгаришнинг энг муҳимларидан бири шуки, ишлаб чиқарилганига 30 йил ва ундан ортиқ бўлган автотранспорт воситалари эгаларининг ҳар йили базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 баробари ҳажмида экологик компенсация тўлаши ҳақидаги банд лойиҳадан бутунлай чиқариб ташланмоқда.
Янги тартибга кўра, мамлакатда тендерлар асосида бир-биридан мустақил бўлган автомобилларни баҳолаш ҳамда қайта ишлаш корхоналари тармоғи яратилади. Эски автотранспорт воситалари бозор қийматида баҳоланади ҳамда ҳаракати чекланган носоз машиналарни ҳам мутахассислар жойига чиққан ҳолда кўрикдан ўтказишади. Автомобиль эгаларига эса баҳоланган қиймат миқдорида нақд пул тўланади ёки махсус ваучерлар тақдим этилади.
Қайд этилишича, фуқаролар ушбу ваучерлардан расмий дилерлардан янги автомобиль сотиб олишда бошланғич тўлов сифатида фойдаланишлари мумкин бўлади. Бунда янги машина нархидан ваучер қиймати чегириб ташланиб, қолган суммани 2 йилдан 7 йилгача бўлган муддатга фоизсиз, бўлиб-бўлиб тўлаш имконияти яратилиши кўзда тутилган.
Агарда фуқаро берилган ваучердан фойдаланмасликка қарор қилса, унинг қийматини бир ой ичида нақд пул шаклида қайтариб олиш ҳуқуқига эга бўлади. Шу билан бирга, жараён асносида баҳоловчи ва автомобиль утилизацияси билан шуғулланувчи операторларнинг хизмат кўрсатиш харажатларининг бир қисми белгиланган ҳисоб-китоблар асосида утилизация йиғими маблағлари ҳисобидан қоплаб берилади.
Таъкидланишича, ҳозирги амалиётда расмий дилерлардан янги автомобиль сотиб олиш учун харидор камида 30-50 фоиз олдиндан тўлов қилиши, қолган сумманинг эса 3-5 йил давомида устама фоизлари билан тўланиши талаб этилади. Агентлик келтирган мисолга кўра, бугунги кунда 165 миллион сўмлик Cobalt машинасини харид қилиш учун фуқаро дастлаб камида 50 миллион сўм нақд пул топиши керак. Таклиф этилаётган янги тизим эса айнан шу муаммони ҳал қилиши айтилган.
“Айтайлик, фуқаронинг эски Gaz-24, Moskvich ёки биринчи авлод Nexia русумли автомобили бўлса, ушбу машиналарнинг бугунги бозор баҳоси ҳолатига кўра ўртача 5 миллиондан 70 миллион сўмгача баҳоланиши мумкин”, дейилади Агентликнинг мисолида.
Агар фуқаронинг эски машинаси энг минимал қийматда – 5 миллион сўмга баҳоланган тақдирда ҳам, у 165 миллионлик янги Cobalt учун бошланғич тўлов тўламайди ва қолган 160 миллион сўмни 7 йил давомида ҳар ойда 1,9 миллион сўмдан мутлақо фоизсиз тўлаб бориш шарти билан машина эгасига айланиши мумкин. Агар эски автомобиль яхшироқ сақланган бўлиб, 70 миллион сўмга баҳоланса, янги Cobalt’нинг қолган қисми учун 7 йил давомида ойлик тўлов 1,13 миллион сўмни ташкил этади.
“Мазкур тартиб республикамизда фойдаланилган, эскирган ёки носоз автомобиллардан атроф-муҳитга етиши мумкин бўлган зарарларни камайтиришга ҳамда автотранспорт паркининг тизимли янгиланиб боришига хизмат қилади”, дейилади ахборотда.
Билдирилишича, ушбу лойиҳани ишлаб чиқиш ва қайта ишлаш жараёни ҳали якунига етгани йўқ. Ҳужжат ижтимоий масалалар билан чамбарчас боғлиқ бўлгани сабабли у мамлакат аҳолиси ҳамда тегишли мутахассислар билан келишилган ва маслаҳатлашилган ҳолда такомиллаштирилади.
Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ўтган йил 26 декабрь куни Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаётган мурожаатномасида Ўзбекистонда эски транспорт воситаларини янгисига алмаштириш ёки уларга фильтр ўрнатиш учун давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари кўрилиши ҳақида сўз борганди. Бунда эски машинасини алмаштираман деганларга автокредит фоизининг бир қисми қоплаб берилиши ҳамда уларга фильтр ўрнатиб, зарарни камайтиришга тайёр бўлган ҳайдовчилар учун харажатларининг бир қисми бўйича субсидия ажратилиши айтилганди.
Шунингдек, аввалроқ Агентликнинг ўзи Ўзбекистонда эксплуатация муддати ўтган автомашиналар сотиб олиниб, утилизация қилинадиган тизим яратилишини билдирганди. Унга кўра, ишлаб чиқарилганига 30 йил ва ундан ортиқ бўлган автотранспорт воситалари эгаларидан бозор нархида баҳоланиб, харид қилиниши ва утилизация қилиш учун юборилиши керак эди.
