USD: 12,004 söm ▲ EUR: 13,156 söm ▼ RUB: 147 söm ▲ GBP: 15,721 söm ▼ CNY: 1,797 söm ▲ KZT: 26 söm ▼ TRY: 237 söm ▲ AED: 3,268 söm ▲ USD: 12,004 söm ▲ EUR: 13,156 söm ▼ RUB: 147 söm ▲ GBP: 15,721 söm ▼ CNY: 1,797 söm ▲ KZT: 26 söm ▼ TRY: 237 söm ▲ AED: 3,268 söm ▲

Saytdan izlash

Maxfiylik siyosati

Saytimizdan foydalanishda sizga eng yaxshi tajribani taqdim etish uchun biz cookie-fayllardan foydalanamiz. Saytimizdan foydalanishda davom etish orqali siz Maxfiylik siyosati va Foydalanish shartlari ga rozilik bildirgan bo‘lasiz.

Erondagi qurğoqçilik va AQŞning iqlim quroli: yomğirni öğirlaş mumkinmi?

401 марта

Erondagi qurğoqçilik va AQŞning iqlim quroli: yomğirni öğirlaş mumkinmi?

Iroqning Huvayza botqoqliklari bir neça yil davom etgan qurğoqçilik sabab qaqragan sahroga aylangandi. Biroq kuçli yoğingarçilik oqibatida Dajla va Furot daryolari toşib, mintaqaga hayot qaytdi. Hatto Turkiya va Suriyada töğonlar tölib, ulardan suvni favqulodda oçib yuboriş boşlandi. Eronliklar esa aynan içimlik suvi yetişmasligi sabab qator aholi maskanlarini, hatto poytaxt Tehronni köçiriş haqida jiddiy öylayotgandi. Ammo ketma-ket yoğgan yomğir bu muammoni ham malum muddatga ortga surib berdi.

Sönggi vaqtlarda mintaqadagi bu özgarişlarni inson omili, aniqroq aytganda, AQŞ va BAAning iqlimga tasir qiluvçi qurollari yöq qilingani bilan izohlaş kuçaydi. Bu versiya ijtimoiy tarmoqlar, tor doiradagi munozaralardan tortib, siyosatçilar darajasida ham keng yoyildi. Xususan, uni birinçilardan bölib Iroq parlamenti azosi Abdulla al-Haykaniy ilgari surdi. Deputatning fikriça, mintaqa böylab yoğingarçilik kuçayişining AQŞ Eronga qarşi harbiy harakatlar bilan band vaqtga töğri kelgani tasodif emas.
Iroqning Huvayza botqoqliklari
Foto: AFP
Biroq olimlar AQŞ, Isroil hamda ittifoqçilari Yaqin Şarqning ayrim qismlarida suniy qurğoqçilik keltirib çiqarayotgani haqidagi versiyani rad etmoqda. Xususan, Iroq Meteorologiya xizmati vakili Amir al-Jabriyga köra, bunday iddaolar na ilmga, na mantiqqa töğri keladi. Ammo Abdulla al-Haykaniy Qöşma Ştatlar iqlim qurollaridan foydalanayotgani haqida öz qaraşlarini ilgari surgan ilk siyosatçi emas. 2011-2012 yillarda Eronning öşa paytlardagi prezidenti Mahmud Ahmadiynajod ham xuddi şu kabi bayonotlar bilançiqqandi.


Keyinroq uşbu ritorikani boşqa fors rasmiylari, jumladan Milliy xavfsizlik kengaşining sobiq rahbari Said Jaliliy takrorlagan. 2018 yilda esa eronlik brigada generali Ğulom Rizo Isroil göyoki uning mamlakati tomon yönalgan bulutlarni maxsus texnologiyalar bilan “bepuşt” qilayotganini aytib, iqlim özgarişiga suniy ravişda tasir körsatilayotganini takidlagan. Biroq Eron Meteorologiya xizmati direktori Davud Parhizkar uning bu bayonotini tanqid qilib, insoniyat iqlimni manipulyatsiya qila olmasligini aytgan. Şundan söng qömondon özining bayonotlarini qaytarib olgan.
AQŞ va uning ittifoqçilari iqlimdan qurol sifatida foydalaniş uçun ilğor texnologiyalarni qöllaşiga işonadiganlar asosan ikkita farazni ilgari surişadi. Ularning aksariyati “bulut ekiş” texnologiyasiga işora qilib, havoga kimyoviy moddalar sepiş bilan yomğirni nazorat qiliş mumkinligini takidlaydi. Boşqalar esa Qöşma Ştatlar HAARP yuqori çastotali radiotölqinlar tizimi yordamida atmosferaga tasir ötkazadi deb hisoblaydi.
“Bulut ekiş” qanday texnologiya?
Havoga kimyoviy birikmalar sepiş, ommabop til bilan aytganda, “bulut ekiş” texnologiyasi yoğingarçilik jarayonini suniy ravişda tezlaştirişga asoslangan murakkab amaliyotdir. Unga köra mikroskopik reagentlar maxsus jihozlangan samolyotlar, yerdagi generatorlar yoki meteorologik raketalar yordamida bulut qatlamlariga kiritiladi. Bu uçun odatda kumuş yodidi yoki natriy xlorid va kaltsiy xloridga asoslangan gigroskopik tuzlar işlatiladi. Ulardan birinçisining molekulyar panjarasi muz kristallariga juda öxşaş bölsa, ikkinçisi suvni öziga kuçli tortiş xususiyatiga ega.
Samolyot yordamid “bulut ekiş” jarayoni
Foto: WMO
Reagent bulutning öta sovigan qatlamlariga kirişi bilan fizik-kimyoviy reaktsiya zanjiri işga tuşadi. Oqibatda atrofdagi suv buğlari uşbu suniy zarralarga yopişib, tezlik bilan muzlay boşlaydi. Bu zarralar namlikni öziga sörib olib, oğirlaşadi va tortişiş kuçi tasirida pastga qulaydi. Muz zarralari yerga yaqinlaşgani sayin havo harorati kötarilişi natijasida erib, yomğir tomçilariga aylanadi. Iliq bulutlarda esa oddiy tuz kristallaridan foydalaniladi: ular suv buğlarini jismoniy jihatdan öziga tortib, mayda tomçilarni birlaştiradi va yirik yomğir donalarini hosil qiladi.

Ammo bunday amaliyot natijani kafolatlamaydi. Suniy yomğir yoğdiriş uçun qulay tabiiy şaroit bölişi lozim. Boşqaça aytganda, kimyoviy qorişmalar bulutsiz osmonda yomğir hosil qila olmaydi. Yani gap yöqdan bor qiliş emas, balki mavjud namlik zarraçalarini jipslaştirib, yomğir tomçilariga aylantiriş haqida boryapti. Barçasi yöriqnomaga muvofiq bajarilgan taqdirda ham, “bulut ekiş” orqali yoğingarçilik miqdorini maksimum 20 foizga oşiriş imkoni borligi tasdiqlangan. Qolaversa, bunday çoralar mahalliy xarakterga ega bölib, nari borsa 100 km radiusdagi maydonga tasir qiladi. Şu bois muayyan davlat suniy yomğir texnologiyalari orqali na boşqa mamlakatning bulutlaridan namlikni “soğib olişi”, na qöşnilariga möljallangan bulutlar yönalişini özgartirişi mumkin.

“Bulut ekiş” texnologiyasidan Xitoy, Qöşma Ştatlar hamda Rossiya kabi davlatlar qurğoqçilikka qarşi kuraşiş, yirik davlat tadbirlari oldidan “osmonni tozalaş” kabi amaliyotlarda foydalanadi. Birlaşgan Arab Amirliklari esa bu borada nafaqat mintaqa, balki dunyoning eng ilğor mamlakati hisoblanadi. Amirliklarda uşbu vazifa bilan Milliy meteorologiya markazi şuğullanadi. U kimyoviy birikmalarni havoga asosan maxsus samolyotlar orqali sepadi. Bundan taşqari, mamlakat yangi innovatsion yeçimlarni joriy etiş uçun grantlar ajratib, mavjud texnologiyalarni muntazam ravişda takomillaştirib boradi.
BAA Milliy meteorologiya markaziga tegişli samolyot
Foto: Time UEA
Şu kabi say-harakatlar natijasida amirliklar yoğingarçilik miqdorini 10-35 foizgaça oşirişga muvaffaq bölgan.Bu, ayniqsa, yirik şaharlarda keng qöllaniladigan amaliyotdir. Xususan, Dubay şahrida suniy yomğir yoğdiriş texnologiyasidan şaharni kökalamzorlaştiriş va içimlik suv zaxiralarini töldirişda foydalaniladi. Ammo “bulut ekiş” texnologiyasi, yuqorida takidlanganidek, faqat lokal xarakterga ega amaliyot bölib, butun mintaqa iqlimiga tasir körsata olmaydi.

2024 yilning aprel oyida Dubay şahrida yuz bergan toşqinlar suniy yomğir texnologiyasi atrofidagi miş-mişlarni yanada kuçaytirdi. Öşanda haddan ziyod yoğingarçilik sabab şaharni suv qoplagan, natijada kamida bir kişi halok bölgandi. Ayrimlar buni “bulut ekiş” texnologiyasi bilan boğlay boşladi. Lekin BAA Milliy meteorologiya markazi bayonot bilan çiqib, toşqin boşlanişidan oldin suniy yomğir yoğdiriş uçun heç qanday parvoz amalga oşirilmaganini malum qildi. Dunyo yetakçi iqlimşunoslari esa vaziyatni tahlil qilib, yoğingarçilikka tsiklonlar sabab bölganini bildirdi. Bloomberg agentligi ham toşqin masalasiga töxtalib, bunday miş-mişlar iqlim özgarişi kabi real muammolar etibordan çetda qolişiga sabab bölayotgani haqida yozdi.
2024 yili Dubayda yuz bergan toşqin
Foto: Reuters
Ionosferani “qizdiriş”
Bunday nazariyalarga işonadiganlarning yana bir toifasi öz qaraşlarini dastaklaş uçun Qöşma Ştatlarning HAARP yuqori çastotali faol avroral tadqiqot loyihasini keltiradi. U Alyaska ştatida joylaşgan 180 ta antennadan iborat ulkan majmua bölib, osmonga yuqori çastotali radiotölqinlarni yönaltiradi. Kompleks 1993 yili AQŞ harbiy-havo kuçlari, harbiy-dengiz kuçlari va Ilğor mudofaa tadqiqot loyihalari agentligi hamkorligida taşkil etilgan.

HAARP atmosferaning eng yuqori qatlamini örganişga xizmat qiladi. Uning antennalari ionosferaning kiçik bir qismini vaqtinça “qizdirib”, sodir böladigan özgarişlarni kuzatadi. Bundan maqsad global aloqa tizimlarini barqarorlaştiriş, Quyoş böronlarining GPS kabi navigatsiya tizimlariga tasirini tahlil qiliş hamda suvosti kemalari bilan muloqot uçun past çastotali tölqinlar hosil qiliş imkoniyatini örganişdir. Boisi ionosfera uzoq masofali radioaloqa tölqinlarini qaytariş xususiyatiga ega bölib, uni tadqiq qiliş orqali hozir sanab ötilgan natijalarga erişiş mumkin.
Qöşma Ştatlarning HAARP tizimi
Foto: Reyeve
Ammo bu HAARP tizimi iqlim omilidan qurol sifatida foydalanişga yordam berişini anglatmaydi. Boisi — bir neça fizik qonuniyatlarga, köra uning işlaş xususiyatlari ob-havo omiliga tasir körsata olmaydi. Birinçidan, yomğir, qor, böron va tsiklon kabi fanga malum barça ob-havo hodisalari 15 kmgaça balandlikda, yani troposferada sodir böladi. HAARP esa ionosferaga, boşqaça aytganda, Yer sathidan 80-600 km balandlikka tasir ötkazadi. Atmosferaning bu qatlamida esa havo siyrakligi sabab bulutlar ham, namlik ham mavjud emas. Qolaversa, tizimning iş quvvati butun tabiat hodisalariga tasir ötkaziş uçun juda zaiflik qiladi. Mazkur majmua 2015 yili Pentagon tasarrufidan çiqarilib, Alyaska Fairbanks universiteti boşqaruviga ötkazilgan. HAARP şundan buyon oçiq obekt sifatida xizmat qilmoqda.

AQŞning Eron tomonidan nişonga olingan Yaqin Şarqdagi radarlari esa ob-havoga heç qanday tasir körsata olmaydi. Boisi ular X-diapazon va C-diapazon kabi yuqori çastotalarda işlaydi. Bunday tölqinlar atmosferadagi suv buğlari yoki bulutlar bilan özaro tasirga deyarli kirişmaydi. Agar ular bulutlar içidan ötib ketmay, namlikka yutilib ketsa, radar özining asosiy vazifasini bajara olmaydi. Yani milliard dollarlik tizimlar havo tahdidlarini aniqlamaydigan foydasiz temir-tersakka aylanadi.
Xöş, unda nega yoğingarçilik köpaydi?
Aprel hamda may oylari nafaqat Yaqin Şarq, balki Markaziy Osiyoda ham yoğingarçilik meyordan köp böldi. Özbekistonlik iqlimşunos Erkin Abdulahatovga köra, bunga atmosferaga tasir körsatiş texnologiyalarining aloqasi yöq. Unga köra, holat Hind okeani tebranişi hamda Şimoliy Atlantika tebranişi kabi tabiat hodisalari natijasida yuz bermoqda. Aniqroq aytganda, Hind hamda Atlantika okeanlarida suv odatdagidan köproq buğlanib, namlik zarraçalari Arabiston yarimoroli, Iroq hamda Markaziy Osiyo tomon yönalmoqda. Iqlimşunosning yozişiça, avvalgi yillarda havo oqimi ularni asosan Yevropa markazi, Qozoğiston hamda Rossiyaga taşigan.

Изоҳ қолдириш

Мавзуга алоқадор: