1927 йил 1 январь: Ўзбекистон ҳудудий таркибидаги ноёб ҳолатлар — Хоразм экслави ва Тожикистоннинг Ўзбекистон таркибида бўлиши

1927 йил 1 январь ҳолатига оид тарихий хариталар Ўзбекистон ҳудудий тузилишида ўзига хос ва бугунги авлод учун қизиқ бўлган кўплаб жиҳатларни очиб беради. Жумладан, мазкур даврда Хоразм вилояти Ўзбекистоннинг асосий ҳудудидан узилиб, экслав ҳолида жойлашгани, шунингдек, ҳозирги Тожикистон Республикаси ҳудуди эса Ўзбекистон ССР таркибида бўлгани тарихий ҳужжатлар билан тасдиқланади.

Юборилган харитада Ўзбекистон ССРнинг 1927 йил 1 январдаги маъмурий-ҳудудий бўлиниши аниқ ва равшан кўрсатилган. Унда республика таркибида Самарқанд, Бухоро, Сурхондарё, Фарғона, Хоразм округлари билан бир қаторда Тожик АССР ҳам Ўзбекистон ССР таркибида алоҳида кўрсатилган. Бу эса ўша даврдаги миллий-ҳудудий чегараланиш жараёнлари ҳали тўлиқ якунланмаганини, маъмурий чегаралар тез-тез ўзгариб турганини англатади.

Айниқса, Хоразм вилоятининг экслав ҳолатида жойлашгани диққатни тортади. Харитага назар ташласак, Хоразм ҳудуди Ўзбекистоннинг асосий қисми билан тўғридан-тўғри боғланмаган, унинг атрофи асосан Туркманистон ССР ҳудудлари билан ўралган ҳолда акс эттирилган. Бу эса ўша даврда иқтисодий, маъмурий ва транспорт алоқаларини таъминлашда муайян қийинчиликлар бўлганини кўрсатади.

Тарихчиларнинг таъкидлашича, 1924–1929 йиллар оралиғида Марказий Осиёда миллий-ҳудудий чегараланиш жараёнлари жадал кечган. Ана шу жараёнлар натижасида Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон, Тожикистон каби республикалар шаклланган. Бироқ 1927 йилда ҳали Тожикистон алоҳида иттифоқдош республика мақомига эга бўлмаган, у Тожик АССР сифатида Ўзбекистон ССР таркибида бўлган.

Харитада Самарқанд шаҳри Ўзбекистон пойтахти сифатида кўрсатилгани ҳам диққатга сазовор. Бу ҳам тарихий воқелик бўлиб, 1930 йилга қадар Самарқанд Ўзбекистон пойтахти бўлган, кейинчалик пойтахт Тошкент шаҳрига кўчирилган.

Мазкур харита орқали ўша даврдаги маъмурий бўлинишлар, округлар, туманлар ва вилоятлар таркибини ҳам кўриш мумкин. Бу эса нафақат тарихчилар, балки кенг жамоатчилик учун ҳам муҳим манба ҳисобланади. Чунки у ҳудудлар қандай шакллангани, қайси ҳудуд қайси республика таркибида бўлгани, чегаралар қандай ўзгарганини аниқ кўрсатиб беради.

Хоразмнинг экслав бўлиб қолган даври узоқ давом этмаган. Кейинчалик маъмурий-ҳудудий ислоҳотлар натижасида Хоразм Ўзбекистоннинг асосий ҳудуди билан маъмурий жиҳатдан боғланди. Тожикистон эса 1929 йилда алоҳида Иттифоқдош республика — Тожик ССР сифатида ташкил топди ва Ўзбекистон таркибидан чиқарилди.

Шу жиҳатдан, 1927 йил 1 январь ҳолатига оид ушбу харита — бугунги чегаралар доимий бўлиб келмаганини, улар тарихий жараёнлар натижасида шаклланганини кўрсатувчи муҳим ҳужжат ҳисобланади. У халқлар тақдири, ҳудудлар тақсимоти ва давлатчилик тарихини ўрганишда катта аҳамиятга эга.

Бугунги кунда Хоразм Ўзбекистоннинг ажралмас қисми сифатида ривожланиб бораётган бўлса, Тожикистон мустақил давлат сифатида халқаро майдонда ўз ўрнига эга. Аммо тарихга назар ташласак, бу ҳудудларнинг тақдири бир-бири билан қанчалик узвий боғлиқ бўлганини, умумий тарихий жараёнлар ичида шаклланганини яққол кўрамиз.