1927 yil 1 yanvar: Özbekiston hududiy tarkibidagi noyob holatlar — Xorazm ekslavi va Tojikistonning Özbekiston tarkibida bölişi

1927 yil 1 yanvar: Özbekiston hududiy tarkibidagi noyob holatlar — Xorazm ekslavi va Tojikistonning Özbekiston tarkibida bölişi
1927 yil 1 yanvar holatiga oid tarixiy xaritalar Özbekiston hududiy tuzilişida öziga xos va bugungi avlod uçun qiziq bölgan köplab jihatlarni oçib beradi. Jumladan, mazkur davrda Xorazm viloyati Özbekistonning asosiy hududidan uzilib, ekslav holida joylaşgani, şuningdek, hozirgi Tojikiston Respublikasi hududi esa Özbekiston SSR tarkibida bölgani tarixiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi.
Yuborilgan xaritada Özbekiston SSRning 1927 yil 1 yanvardagi mamuriy-hududiy bölinişi aniq va ravşan körsatilgan. Unda respublika tarkibida Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Farğona, Xorazm okruglari bilan bir qatorda Tojik ASSR ham Özbekiston SSR tarkibida alohida körsatilgan. Bu esa öşa davrdagi milliy-hududiy çegaralaniş jarayonlari hali töliq yakunlanmaganini, mamuriy çegaralar tez-tez özgarib turganini anglatadi.
Ayniqsa, Xorazm viloyatining ekslav holatida joylaşgani diqqatni tortadi. Xaritaga nazar taşlasak, Xorazm hududi Özbekistonning asosiy qismi bilan töğridan-töğri boğlanmagan, uning atrofi asosan Turkmaniston SSR hududlari bilan öralgan holda aks ettirilgan. Bu esa öşa davrda iqtisodiy, mamuriy va transport aloqalarini taminlaşda muayyan qiyinçiliklar bölganini körsatadi.
Tarixçilarning takidlaşiça, 1924–1929 yillar oraliğida Markaziy Osiyoda milliy-hududiy çegaralaniş jarayonlari jadal keçgan. Ana şu jarayonlar natijasida Özbekiston, Qirğiziston, Turkmaniston, Tojikiston kabi respublikalar şakllangan. Biroq 1927 yilda hali Tojikiston alohida ittifoqdoş respublika maqomiga ega bölmagan, u Tojik ASSR sifatida Özbekiston SSR tarkibida bölgan.
Xaritada Samarqand şahri Özbekiston poytaxti sifatida körsatilgani ham diqqatga sazovor. Bu ham tarixiy voqelik bölib, 1930 yilga qadar Samarqand Özbekiston poytaxti bölgan, keyinçalik poytaxt Toşkent şahriga köçirilgan.
Mazkur xarita orqali öşa davrdagi mamuriy bölinişlar, okruglar, tumanlar va viloyatlar tarkibini ham köriş mumkin. Bu esa nafaqat tarixçilar, balki keng jamoatçilik uçun ham muhim manba hisoblanadi. Çunki u hududlar qanday şakllangani, qaysi hudud qaysi respublika tarkibida bölgani, çegaralar qanday özgarganini aniq körsatib beradi.
Xorazmning ekslav bölib qolgan davri uzoq davom etmagan. Keyinçalik mamuriy-hududiy islohotlar natijasida Xorazm Özbekistonning asosiy hududi bilan mamuriy jihatdan boğlandi. Tojikiston esa 1929 yilda alohida Ittifoqdoş respublika — Tojik SSR sifatida taşkil topdi va Özbekiston tarkibidan çiqarildi.
Şu jihatdan, 1927 yil 1 yanvar holatiga oid uşbu xarita — bugungi çegaralar doimiy bölib kelmaganini, ular tarixiy jarayonlar natijasida şakllanganini körsatuvçi muhim hujjat hisoblanadi. U xalqlar taqdiri, hududlar taqsimoti va davlatçilik tarixini örganişda katta ahamiyatga ega.
Bugungi kunda Xorazm Özbekistonning ajralmas qismi sifatida rivojlanib borayotgan bölsa, Tojikiston mustaqil davlat sifatida xalqaro maydonda öz örniga ega. Ammo tarixga nazar taşlasak, bu hududlarning taqdiri bir-biri bilan qançalik uzviy boğliq bölganini, umumiy tarixiy jarayonlar içida şakllanganini yaqqol köramiz.