Украина 38 та Gripen қирувчи самолётларини олади: бу Россия билан ҳаво курашида қандай устунлик беради?

Швеция Украинага 16 та JAC 39 Gripen Э қирувчи самолётини беради. Бу ҳақда Владимир Зеленскийнинг Швецияга ташрифи давомида маълум қилинди. Бундан ташқари, Киев яна 22 та Gripen самолётини сотиб олади. Украина илк қирувчиларни 2026 йил охири ёки 2027 йил бошида қабул қилиб олишни кутмоқда. Бу ҳақда BBC ёзмоқда.

Gripen’лар билан бирга Украина узоқ масофали замонавий Meteor авиация ракеталарига ҳам эга бўлади.

Икки давлат ўртасидаги келишувга кўра, Украина Швециядан 22 та Gripen E/F самолётини харид қилади. Бунинг учун Европа Иттифоқининг кредит дастури доирасида 2,5 миллиард евро ажратилиши режалаштирилган. Шунингдек, шартнома имзолангач, Швеция яна 16 та Gripen C/D қирувчисини Киевга икки томонлама ҳарбий ёрдам сифатида топширади.

“Gripen ёрдамида Россия самолётларини сиқиб чиқариб, уларнинг бизга қарши бошқариладиган авиабомбалар қўллашига тўсқинлик қилишни режалаштиряпмиз”, деди Зеленский.

Gripen E ва F қирувчиларнинг янада замонавий версияси ҳисобланади. Уларнинг учиш масофаси ва юк кўтариш қуввати оширилган, 10 та ракета осиш нуқтасига эга бўлиб, бу аввалги модификациялардан иккитага кўпроқдир. Шунингдек, улар мураккаброқ борт электрон тизимлари билан жиҳозланган.

C ва E модификациялари бир ўринли, D ва F эса икки ўринли самолётлардир. Иккинчи экипаж аъзоси мураккаб қуроллар ва бошқа тизимларни бошқариш билан шуғулланади.

38 та қирувчи Украина илгари режалаштирган миқдордан анча кам. 2025 йил октябрида Киев 150 тагача Gripen E харид қилишни кўзлаганди.

Нега айнан Gripen?
Швеция самолётларининг танланиши бир неча сабабга эга, деб ёзмоқда BBC.

Биринчидан, Gripen бозордаги энг арзон 4++ авлод қирувчиларидан бири ҳисобланади. Иккинчидан, Швеция ҳарбий авиацияси анъанавий равишда оддий эксплуатация ва техник хизмат кўрсатиш билан ажралиб туради. Мутахассислар Gripen’нинг учиш соати нархи F-16 самолётларига қараганда пастроқ эканини таъкидлайди.

Яна бир муҳим жиҳат — Украинага етказиладиган Gripen’лар янги бўлади. Ҳолбуки, Киев олган F-16 лар Европа давлатлари хизматида бўлган эски самолётлардир.

Gripen қирувчилари F-16 арсеналидаги Sidewinder, AMRAAM, Maverick каби кўплаб ракеталарни таший олади. Бундан ташқари, улар Европада ишлаб чиқарган турли авиацион ракета ва бомбаларни ҳам қўллаши мумкин.

Хусусан, Gripen 500 километрдан ортиқ масофага учувчи Taurus қанотли ракеталарини қўллаш имконига эга. Аммо Германия ҳозирча бу ракеталарни Украинага беришга рози бўлгани йўқ.

Бироқ Gripen SCALP/Storm Shadowракеталарини ишлата олмайди. Украина бундай ракеталар модернизация қилинган Су-24 бомбардимончилари орқали учирмоқда.

Экспертларга кўра, Швециянинг ўзи ҳам Gripen’ларнинг реал жанговар шароитда синалишидан манфаатдор бўлиши мумкин. Чунки бу самолёт халқаро қурол бозорида фаол тарғиб қилинмоқда ва урушдаги тажриба унинг обрўсини оширади.

Украина Gripen’ларга қизиқиш билдирганидан кейин Канада, Колумбия ва Таиланд ҳам ушбу самолётга эътибор қаратди.

2024 йилда Швеция Украинага АСC-890 радар самолётларини ҳам топширган эди. “Учувчи радар” деб аталадиган бу самолётлар Gripen’ларнинг самарадорлигини сезиларли ошириши мумкин.

Meteor — Украинанинг янги “узун қўли”
Gripen’лар билан бирга Украина илгари эга бўлмаган янги қурол — Meteor узоқ масофали авиация ракеталарини ҳам олади. Қанча ракета топширилиши очиқланмаган, бироқ уларнинг ўзиёқ ҳаводаги кучлар нисбатига таъсир қилиши мумкин.

Meteor ракетасининг амалий учиш масофаси 120 километрни ташкил этади. Ишлаб чиқарувчи MBDA маълумотига кўра, унинг нишонни ишончли уриш зонаси тахминан 60 километр бўлиб, бу турдаги ракеталар орасида энг юқори кўрсаткичлардан бири саналади.

Бундай имконият ракетанинг тўғридан тўғри оқимли двигатели ҳисобига таъминланади. У парвознинг катта қисмида ишлашда давом этади. Оддий ракеталарда эса двигатель бир неча сония ишлайди, кейин ракета инерсия билан учади. Бу эса фаол манёвр вақтида тезликнинг кескин пасайишига олиб келади.
Meteor двигателининг узоқ ишлаши ракетага узоқроқ вақт давомида юқори тезликда манёвр қилиш имконини беради.

Россия Ҳарбий-космик кучлари арсеналида ҳам узоқ масофали R-37Мракетаси мавжуд. Унинг максимал учиш масофаси 300 километр деб кўрсатилади. Бироқ экспертлар унинг асосан йирик ва суст манёвр қилувчи самолётлар — АWАCС, танкер ёки разведка самолётларига қарши мўлжалланганини қайд этади.
Meteor эса айнан манёвр қилувчи қирувчиларни уриб тушириш учун ишлаб чиқилган.
Ракетанинг яна бир афзаллиги — замонавий бошқарув тизими. Meteor ўз радарига эга бўлиш билан бирга, парвоз давомида оператор билан алоқа сақлайди ва бошқа манбалардан олинган маълумот асосида қайта нишонга йўналтирилиши мумкин.

Россиянинг бошқариладиган авиабомбаларига қарши восита
Уруш давомида ҳам Россия, ҳам Украина авиацияси асосан ерусти нишонларига зарба беришда фойдаланилмоқда. Чунки замонавий ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари қиммат қирувчи самолётлар учун катта хавф туғдиради.

Шу сабабли томонлар кўпинча бошқариладиган ва режаловчи авиабомбалардан фойдаланмоқда. Бундай бомбалар самолётларга фронт чизиғига яқинлашмасдан туриб зарба бериш имконини беради.
Россия бундай қуролларни Украинага қараганда анча фаол қўлламоқда. Айниқса, Су-34 бомбардимончилари томонидан ташланаётган бошқариладиган авиабомбалар Украина армияси учун жиддий муаммога айланган.