Ўзбекистон “марожни” егани кетмаяпти! Ҳа, тўғри эшитдингиз. Бундан бир неча йил аввал Ҳожибой Тожибоевнинг ўша машхур “Бориб битта-битта “марожни” еб келса ҳам майли эди” деган ўзбек футболи ҳақидаги ҳазили айтилганди. Тан олиш керак, бу ҳам кулгили, ҳам аламли бир хазил бўлганди. Тақдирни қарангки, бугун Ўзбекистон миллий терма жамоаси вакиллари футбол бўйича Жаҳон чемпионатида иштирок этиш учун Шимолий Америка қитъасида бўлиб турибди. Мақсад эса, Ҳожибой ака айтганларидек музқаймоқ ейиш эмас. Мақсад – астойдил ғалаба. Тўғри эшитдингиз, максимал ғалаба! Ахир айтишганку, тоғдек сўрасанг, қирдек беришади деб, шундай эмасми?!
Ҳозир эса, сизларга Миллий терма жамоанинг бугунги кунгача етишган марраларининг сабаби шунчаки лоторея эмас, қанчалик меҳнат талаб қилгани, сабр ва асабларни синаганини эслатадиган кичик бир ҳикоя айтиб бермоқчиман. Айниқса, мамлакат раҳбари айтганидек, Футболдан коррупция йўқолса, ёки ҳеч бўлмаганда камайса, нималар бўлиши мумкинлиги ҳақида сўзламоқчиман. Демак, яхшилаб жойлашиб олинг, мен бошладим!
Муқаддима
Баъзи ҳикоялар бор – улар битта ўйин, битта гол ёки битта саралаш билан бошланмайди. Улар йиллар давомида йиғилади, статистик жадвалнинг аламли рақамларидан, йўқотилган имкониятлардан ва кўп такрорланган “бир қадам қолганди” сўзидан қурилади.
11 июнь куни старт олган Мундиаль олдидан ўтказилган сўнгги икки ўртоқлик ўйини натижалари Ўзбекистон миллий терма жамоаси мухлисларини икки тарафга ажратди. Бир томон Канадага ютқазган терма жамоамиз Жаҳон чемпионатида нима ҳам қилар эди деса, яна кимдирлар мундилда учрайдиган барча мағлубиятларга ҳам рози. Ахир 34 йил кутганмиз йўлланма олишни. Футбол оламининг энг нуфузли турнирига 1 қадам қолганида ортга қайтишлар, аламли мағлубиятлар, мухлисларнинг кўз ёши билан ва ниҳоят Ўзбекистон етиб келди. Келинг, кўриб чиқамиз – бу тарих қандай шаклланганини.
Мустақил жамоанинг илк парвозлари
Ўзбекистон футболининг мустақилликдан кейинги йўли ҳужжатларда 1992 йилдан бошланади. Ўша даврда асосий вазифа халқаро тизимга интеграция қилиш, миллий чемпионатни шакллантириш ва терма жамоани FIFA ҳамда ОФК доирасидаги расмий мусобақаларга мослаштириш эди. Шу нуқтадан бошлаб Жаҳон чемпионати саралашлари фақат спорт жараёни эмас, балки мамлакат футбол тизимининг реал ҳолатини кўрсатиб берувчи энг асосий индикаторга айланди. 1994 йилги Осиё ўйинларидаги чемпионлик эса бу жараённинг илк статистик сигнали сифатида қайд этилади.
Ўзбекистон миллий терма жамоаси Жаҳон чемпионати саралашларида илк бор 1996–1997 йиллардан бошлаб иштирок эта бошлаган. 1998 йил Францияда бўлиб ўтадиган мундиал саралаш босқичи эса, биринчи ҳақиқий синов бўлди. Ўшанда финал босқичида Ўзбекистон Жанубий Корея, Япония, БАА ва Қозоғистон билан бир гуруҳга тушганди. Таркиб даҳшат – Миржалол Қосимов, Игорь Шквирин, Олег Шацких.
Ўзбекистон Осиё минтақасида янги ном сифатида майдонга чиқди. Якуний иккинчи босқичда 10 та жамоа 5 тадан иборат икки гуруҳга бўлинди. Гуруҳларида биринчи ўринни эгаллаган жамоалар тўғридан-тўғри Жаҳон чемпионатига йўлланма олар эди. Иккинчи ўринни эгаллаган жамоалар эса бир-бири билан уй ҳамда сафар ўйинларини ўтказиши керак эди. Аммо ундаги ғалаба ҳам етарли бўлмасди. Қитъа плей-оффида ғалаба қозонган жамоа ОФК (Океания) жамоасига қарши қитъалараро плей-оффда қатнашиши шарт этди. Бу саралаш тизимида Ўзбекситон терма жамоаси сўнгги иккинчи турдан сўнг, ўз гуруҳида тўртинчи ўринни эгалаб, Жаҳон чемпионатига йўлланмани қўлга кирита олмаган. Бу даврни кўплаб таҳлиллар “потенциал мавжуд, лекин реализация паст” деган хулоса билан ифодалайди.
Шу даврдан бошлаб бир доимий тенденция шаклланади: жамоа ҳар сафар олдингидан кучлироқ кўринарди, лекин ҳал қилувчи нуқтада кичик очколар етишмай қолаверади. Шундан кейинги ҳар бир Жаҳон чемпионати цикли Ўзбекистон футболи учун бир-биридан фарқли, лекин структура жиҳатдан ўхшаш сценарийни такрорлайверади.
Янги асрнинг янги муаммолари
2002 йилда вазият бироз ўзгарди. Таркиб кучайди, индивидуал даража ошди, бироқ структура ўша даражада тез ривожланмади. Статистик маълумотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистон ўша босқичда кўплаб ўйинларда рақибларга тенг ёки улардан устун ўйнаган, аммо саралашнинг мухим нуқталарда очколар йўқотилган. Бу босқичнинг якуний икки туригача Ўзбекистонда жаҳон чемпионатига чиқиш имконияти жуда яхши бўлган. Аммо охирги ўйинлардаги очко йўқотишлар сабаб Ўзбекистон терма жамоаси ўз гуруҳида учинчи ўринни эгаллади ва Жаҳон чемпионати йўлланмасини қўлга кирита олмади. Хитой Ўзбекистон гуруҳидан биринчи ўринни ва Жаҳон чемпионати йўлланмасини қўлга киритди, БАА терма жамоаси эса, Ўзбекистондан атига бир очко кўп тўплаб иккинчи ўрин билан қитъа плей-офф босқичига йўлланма олди.
Бекор қилинган ғалаба
2006 йилги ЖЧ учун саралаш жараёни эса алоҳида таҳлил объектига айланган давр ҳисобланади. Ўша циклда Ўзбекистон жамоаси Осиё миқёсида энг кучли жамоаларга яқинлашди, баъзи ҳолларда статистик устунлик ҳам қайд этилди. Бироқ плей-офф ва ҳал қилувчи ўйинларда минимал фарқлар натижани белгилади. Айнан шу босқичдан бошлаб “бир қадам етмай қолиш” феномени футбол таҳлилчиларининг асосий терминига айланди. Бу ҳолат тасодифий эмас, балки такрорланувчи муаммо сифатида қайд этилди. Якуний учинчи босқичда 8 та жамоа ҳар бири 4 та жамоадан иборат икки гуруҳга бўлинди. Афсуски, Ўзбекистон терма жамоаси ўз гуруҳида учинчи ўринни эгаллади ва қитъа плей-офф босқичига йўлланма олди. Саудия Арабистони ва Жанубий Корея гуруҳлардан биринчи ва иккинчи ўринларни эгаллаб Жаҳон чемпионати йўлланмасини қўлга киритди. Гуруҳларида учинчи ўринни эгаллаган жамоалар – Ўзбекистон ва Баҳрайн қитъа плей-оффига тўқнаш келди.
2005 йил 3-сентябрда қитъа плей-оффининг биринчи босқичидан сўнг жанжал келиб чиқди. Ўйин Тошкентда бўлиб ўтган ва 1:0 ҳисобидаги Ўзбекистон ғалабаси билан якунланган. Кейинчалик ушбу ўйин натижаси футбол тарихида камдан-кам учрайдиган номни олди. Яъни қоидалар бузилиши сабабли бекор қилинди. 2005 йил 8-октябрда қайта ўтказилган ўйин 1:1 ҳисобида якунланди. Баҳрайндаги жавоб учрашуви эса 0:0 ҳисобида тугади ва Баҳрайн сафардаги гол эвазига устунликка эга бўлиб Ўзбекистонни яна бир бор мундиалдан маҳрум қилди.
Энг ёмон саралаш
2010 йилга келиб жамоа аллақачон Осиё футболининг юқори қатламида мустаҳкам ўрин эгаллаган эди. FIFA рейтинги, ўйин статистикаси ва индивидуал футболчилар даражаси сезиларли ўсишни кўрсатди. Аммо шунга қарамай саралашнинг сўнгги тўртинчи босқичида Ўзбекистон ўз гуруҳида бешинчи ўринни эгаллади. Австралия ва Япония биринчи ва иккинчи ўринларни эгаллаб, Жаҳон чемпионатига йўл олди. Баҳрайн эса қитъа плей-оффига чиқди. Бу натижа Ўзбекистон учун энг ёмон саралашлардан бири сифатида тарихга кирди. Жамоани ушбу босқичда аввал Рауф Инилеев, кейин эса Миржалол Қосимов бошқарди.
“Болларда айб йўқ!”
2014 йилги циклда Ўзбекистон узоқ вақт давомида иккинчи ўринга яқин юрди, аммо сўнгги ўйинлардаги йўқотишлар имкониятни йўққа чиқарди. Корея Республикаси голлар фарқи эвазига устунликни қўлга киритди. Натижада, яна қитъа плей-оффи, яна Баҳрайн! Таассуфки, бу сафар ҳам Ўзбекистон бўрилари бу тўсиқдан ўта олмади. Миржалол Қосимовнинг ўша машҳур мемларга айланиб кетган “болларда айб йўқ” ибораси айнан шу даврда айтилган эди.
Бабаян айбдорми, ёки Эрон?
2018 йил – янги давр бошланди. Ўша йилги цикллар бошида Ўзбекистон футболи тизимни қайта қуриш даврига тўғри келади. Академиялар очилди, тизимдаги коррупцияга қарши курашиш кучайтирилди, ёшлар тизими ва клубларга эътибор ошди. Ҳа, натижалар кечикди, аммо пойдевор мустаҳкамланди. Бутун бошли федерация ассоциацияга ўзгартирилди. Вилоятларда ҳудудий футбол ассоциациялари ташкил қилинди ва ҳар бир ёш тоифасида терма жамоалар шакллантирилди.
2015 йилда Ўзбекистон терма жамоаси Россияда бўлиб ўтган 2018 йилги Жаҳон чемпионати саралаш босқичида иштирок этишни бошлади. Бу ўз тарихида 6-марта уриниш эди. Ўзбекистон миллий терма жамоаси юқори рейтинги сабабли Осиёнинг энг кучли жамоалари қатори саралашни иккинчи босқичдан бошлади. Бу босқичда Ўзбекистон КХДР, Филиппин, Баҳрайн ва Яман терма жамоаларига қарши уйда ва сафарда ўйин ўтказиши керак эди. Мақсад – гуруҳ ғолиби бўлиб, кейинги, финал саралаш босқичига йўл олиш эди.
Кураш якунида Ўзбекистон иккинчи ўринни эгаллаган Шимолий Кореяни 5 очкога ортда қолдириб, гуруҳда 1-ўринни эгаллади ва кейинги босқичга чиқди. Финал босқичда 10 та терма жамоа 5 тадан 2 гуруҳга бўлинди. Гуруҳда 1 ва 2-ўринларни эгаллаган жамоалар тўғридан-тўғри Жаҳон чемпионатига йўлланма оларди. 3-ўрин эгаларига эса икки босқичли плей-офф ўйинлари бериларди. Бу босқичда ғолиб чиққан жамоа кейинчалик КОНКАКАФ вакилига қарши яна икки ўйинли плей-оффда қатнашиб, Жаҳон чемпионатига йўлланма учун курашарди.
Финал саралаш босқичи якунига келиб, Ўзбекистон терма жамоаси мундиалга чиқиш учун катта имкониятга эга эди. Бироқ Сурия ва Хитойга қарши кутилмаган мағлубиятлар, иккаласи ҳам сафарда минимал ҳисобда бўлган, шунингдек Эрон ва Жанубий Кореяга қарши мағлубият ва дуранглар етарли очколар тўпланишига тўсқинлик қилди. Натижада Ўзбекистон ўз гуруҳида 6 та жамоа орасида 4-ўринни эгаллади ва ҳатто континентал плей-офф босқичига ҳам чиқа олмади. Ўз тарихидаги энг ёмон натижалардан бири эди бу.
Гуруҳдан Эрон ва Жанубий Корея Жаҳон чемпионатига тўғридан-тўғри йўлланма олди, Япония ва Саудия Арабистони эса B гуруҳи орқали мундиалга чиқди. Сурия эса бир гол фарқи эвазига 3-ўринни олиб, Австралияга қарши плей-офф ўйинларида иштирок этиш ҳуқуқини қўлга киритди. Аслида бу натижага Эроннинг ҳам қайсидир маънода ҳиссаси бор эди. Шарҳловчи Хайрулла Ҳамидов ўша ўйиннинг шарҳидаёқ ҳаммасини дангал айтиб ташлаган эди.
Анзур Исмоиловнинг кўпчилик хозиргача аламли кулги билан эслайдиган интервьюси ҳам мана шу ўйиндан сўнг олинган.
2018 йилги Жаҳон чемпионати саралаш натижалари Ўзбекистон терма жамоаси тарихидаги энг омадсиз даврлардан бири бўлиб қолди. Шуниси эътиборга лойиқки, бутун саралаш цикли давомида жамоани илк бор бир мураббий – Самвел Бабаян бошқарди. Бу эса алоҳида мавзу. Уни футбол мухлислари яхши билади.
Янги даврнинг эски гаплари
2022 йилги босқич эса, янги авлод кириб келган давр бўлди. Таркиб ёшарди, Европа лигаларида ўйнаётган футболчилар сони ошди, техник ва тактик сифатлар яхшиланди. Бироқ пандемия, формат ўзгариши ва мураббийлар штабидаги хатолар натижани яна салбий якунлади. Бунга узоқ тўхталиб ўтиришнинг ҳам ҳожати йўқ, аслида.
Елкасига шамол теккан ўзбегим
Энди эса 2026 йилги цикл… бу даврга келиб 10 йил олдин академияларга берилган эътибор ўз мевасини бера бошлади. Абдуқодир Ҳусанов ва Аббос Файзуллаев каби футболчилар терма жамоада ва халқаро майдонда ўз ўрнини топди. Футбол ассоциациясининг мураббийлар ўзгариши борасидаги қарори ҳам ўзини оқлади.
2026 йилги мундиал йўлланмаси учун саралашнинг ҳал қилувчи босқичида Ўзбекистон “А” гуруҳидан жой олди. Рақиблар орасида эски танишлар – Осиёнинг энг кучли жамоаларидан Эрон, Қатар ва БАА, шунингдек, Қирғизистон ҳамда Шимолий Корея бор эди. Гуруҳнинг илк икки ўрни тўғридан-тўғри Жаҳон чемпионатига чиқишни таъминларди. Ўзбекистон дастлабки турлардаёқ Қирғизистон ва Шимолий Корея устидан муҳим ғалабаларни қўлга киритди. Босқичнинг ўрталарига келиб Ўзбекистон Эрон билан етакчилик учун кураш олиб борди, БАА ва Қатар эса таъқибчи сифатида плей-офф учун курашди.
2025 йил 5 июнь куни Абу-Дабида БААга қарши кечган учрашув Ўзбекистон футболи тарихидаги энг муҳим баҳслардан бирига айланди. Муросасиз кечган ўйин 0:0 ҳисобида якунланди. Мазкур дуранг Ўзбекистонга гуруҳдаги дастлабки икки ўриндан бирини кафолатлаш имконини берди. Финал ҳуштаги янграган заҳоти бутун мамлакат бўйлаб байрам бошланди. Шу тариқа Ўзбекистон миллий терма жамоаси ўз тарихида илк бор FIFA Жаҳон чемпионатига чиқди.
Ҳар сафар бир қадам қолганда қоқиладиган Ўзбекистон бу сафар бир қадам олдин ҳаммасини ҳал қилди. Учинчи саралаш босқичининг якунларига кўра, Ўзбекистон Осиёнинг энг кам гол ўтказган жамоаларидан бири бўлди. Ҳозир Ўзбекистон Жаҳон чемпионатининг илк учрашувини ўтказиш остонасида турибди. Бугунги муваффақиятга Элдор Шомуродов, Жалолддин Машарипов, Ўткир Юсупов, Отабек Шукуров, Аббос Файзуллаев ва Абдуқодир Ҳусанов ва умуман, терма жамоанинг барча вакиллари – “Оқ бўрилар” билан эришилди.
Бу ҳали ҳаммаси эмас!
Бир пайтлар фақат орзу бўлиб кўринган мақсадни янги авлод футболчилари бугун реал вазифага айлантира олди. Аммо бу йўлда кўпларни меҳрини қозонган ва ўзбек футболининг катта вакилларига айланган Миржалол Қосимов, Максим Шатских, Александр Гейнрих, Одил Аҳмедов, Сервер Жепаров, Виталий Денисов, Игнатий Нестеров, Темур Кападзе каби номларни ҳам алоҳида эътироф этиш керак. Шу сабабли, Ўзбекистон футболининг бугунги ҳолатини фақат Жаҳон чемпионатидаги натижалар билан ўлчаш тўлиқ тасаввур бермайди. Чунки, терма жамоа энг муҳим вазифалардан бирини аллақачон бажарди – у бутун бир авлоднинг ишончини оқлади ва ўзбек футболи эриша оладиган чегаралар ҳақидаги тасаввурни ўзгартирди. Бир вақтлар имконсиздек туюлган маррага етиб келишнинг ўзи тарихий воқеадир.
Энди Жаҳон чемпионати Ўзбекистон футболи учун орзу эмас, балки янги босқичдир. У ерда қайд этиладиган ҳар бир натижа, қўлга киритиладиган ҳар бир очко ёки ғалаба тарихнинг янги саҳифаларини ёзиши мумкин. Аммо қандай натижа қайд этилишидан қатъи назар, бир ҳақиқат ўзгармайди: Ўзбекистон миллий терма жамоаси аллақачон мамлакат спорти тарихидаги энг муҳим саҳифалардан бирини ёзиб бўлган. Жаҳон чемпионати эса бу ҳикоянинг якуни эмас, балки унинг навбатдаги бобидир.
