SSSRda yaşirilgan fojialar – Qozoğistondagi komsomol-işçilar namoyişi armiya yordamida qanday bostirilgandi?

SSSRda yaşirilgan fojialar – Qozoğistondagi komsomol-işçilar namoyişi armiya yordamida qanday bostirilgandi?
1959-yilda Qozoğistonning Qarağanda viloyatida qurilişda oğir şaroitlarda işlayotgan komsomol yoşlar namoyişga çiqadi. Mahalliy militsiya işçilarni tarqata olmagaç, yordamga harbiylar keladi. Ular ikki kun davomida işçilarga öqotar qurollar bilan hamla qilib, namoyişlarni bostiradi. Bu hodisa SSSR tarixida uruşdan söng işçilar bilan sodir bölgan qonli hodisalardan biri hisoblanadi.
Zulm saltanati sifatida tarix sahnida 69 yil yaşagan SSSRda juda köp hodisalar ommadan yaşirilgan. Masalan, 1957 yilda Çelyabinsk viloyatidagi radioaktiv moddalar işlab çiqaruvçi zavodda sodir bölgan halokat, 1961 yilda Gagarindan avval fazoga uçişga tayyorlangan kosmonavt Valentin Bandarenkoning fojiali ölimi, 1960 yilda Boyqönğirda qitalararo ballistik raketaning parvoz oldidan portlab ketişi, 1962 yilda Novoçerkassda narxlar oşirilişiga qarşi çiqqan işçilarning öqqa tutilişi, 1986 yilda Çernobil AESda yuz bergan avariya, şular jumlasidan.
Turli halokatlar va fojialarni yaşirişdan maqsad bitta – SSSRda barça şod-xurram, farovon yaşayapti, bu mamlakatda halokatlar, jinoyatlar, ommaviy töpolonlar sodir bölmaydi degan yolğon tarğibotni omma ongiga singdiriş bölgan.
Ommadan yaşirilgan hodisalar orasida 1959 yilda Qozoğistonning Qarağanda viloyatida joylaşgan Temirtov şahrida yuz bergan qonli voqealar ham bor.
Öşanda asosan komsomol yoşlardan taşkil topgan işçilar oğir şaroitdan bezib isyon kötarişadi. Şunda sovetlar Temirtovga armiya bölinmalarini kiritib, işçilarni “tutday tökadi” va köplab odamlarni öldirib namoyişlarni bostiradi.
Boşqa hodisalar kabi Temirtovda voqealar haqida öşa paytda heç qayerda na xabar, na malumot berilmaydi. Boşqa qonli hodisalar kabi u ham SSSR parçalanib ketgandan keyin ommaga oşkor böladi.
Hodisadan avvalgi vaziyat va norozilik
1950 yillarning ikkinçi yarmida Qozoğistonning Qarağanda viloyatida yirik ruda va kömir konlari topiladi. Şundan söng bu yerda katta-katta zavodlar qurilişiga start beriladi.
SSSRning turli hududlarida Qozoğistonga işga borişga çaqiriqlar boşlanadi. Gazetalarda berilayotgan elonlarda Qozoğistonni gullab-yaşnagan ölkaga aylantiriş uçun mehnatkaş qöllar kerak bölayotgani yozilgan edi.
Şundan söng ittifoqning turli burçaklaridan komsomol yoşlar Qarağandaga oqib kela boşlaydi. Yirik konlardan birining yonida zavod bilan birga Temirtov şahrida köp qavatli uylar, mamuriy binolar qurila boşlanadi.
Öşa paytda işçilar uçun şaroitlar nihoyatda oğir edi. Uylar bitgunça ularning asosiy qismi oçiq maydonlarda tiklangan çodirlarda yaşaydi. Şunda ham kuni bilan oğir mehnat bilan band bölgan işçilar şaroitdan nolimas, sabr bilan işlaşda davom etadi.
Ular rahbariyatdan kundalik buyumlar yoki tunda uxlaş uçun oddiy yengil karavot kabilarni ham söramas, şundoq yerda uxlab ketaveradi.
Işçilarni bitta muammo qiynardi — bu ham bölsa oziq-ovqat va suv taqçilligi. Mutasaddilar işçilarga istemol qiliş va yuviniş uçun oddiy suvni ham vaqtida yetkazib bermasdi.
Ular bu muammoni rahbariyatga bir neça marta aytadi. Rahbarlar vada beradi, biroq bajarmaydi. Oxir-oqibat bu hol işçilarning joniga tegadi va ular iş taşlaş uyuştirib, norozilik namoyişiga çiqadi.
Namoyişning boşlanişi
Öşa paytlarda “Qozoğiston Magnitkasi” (Rossiyadagi Magnitogorsk şahriga işora) deb atalgan Temirtov şahrida bir paytning özida 25 mingdan oşiq yoşlar işlardi.
Işçilar turli yetişmovçiliklarga sabr qilib işlab yurgan paytida bir hodisa röy beradi va bu ularni quyuşqondan çiqişiga sabab böladi.
1959 yil 15 iyul kuni Temirtovga Bolgariyadan bir guruh işçilar olib kelinadi. Öşa paytda Bolgariya sotsialistik lagerga kirar va amalda bu davlatni Moskva nazorat qilardi.
Rahbariyat bolgarlarga barça şaroitlarni yaratib beradi. Ularga keragidan oşiq oziq-ovqat, içimlik suvi beriladi. Bolgarlarga hatto kvas, mors va pivo kabi içimliklargaça yetkazib berişadi. Sovet işçilari bunday içimliklarni umuman körişmasdi.
Öşanda bolgarlar ham sovet işçilari ovqatlanadigan oşxonada ovqatlanişar, biroq ular oşxonaga navbatsiz kiritilar va ular alohida ovqatlantirilardi. Sovet işçilari buni körib ğazablanişardi.
1959 yil 1 avgust kuni ertalab işçilar oşxonaga nonuşta qiliş uçun boradi. Katta oşxonaning bir çetida bolgarlar nonuşta qilar, qolgan joylar böş edi. Masullar işçilarni oşxonaga qöyişmaydi va bolgarlar nonuşta qilib çiqib ketgunça kutib turişni aytişadi.
Ana şu joyda işçilarning sabr kosasi töladi va ular oşxonaga bostirib kiradi. Şunda ular bolgarlarning dasturxonini körib oğizlari oçilib qoladi. Sovet işçilari oddiy içimlik suvi yoki boşqa yegulikni ölçov asosida istemol qilib kelayotgan oğir şaroitda bolgarlarning dasturxonida barça narsa bor edi.
Işçilarning bostirib kirganini körgan bolgarlar oşxonadan qoçib çiqişadi. Şundan söng bir neça yuz nafar işçi avval bolgarlarga tuzalgan dasturxonni “ğorat” qilişadi. Söng oşxonadagi yeguliklarni talaşadi.
Undan keyin atrofdagi magazin, univermag, pulli xizmat körsatuvçi oşxona va boşqa binolarga bostirib kirişadi va ulardagi barça narsani talab ketişadi.
Işçilarning bu talonçiligi tez fursatda işçilar şaharçasiga ovoza böladi va aksariyat işçilar öşa kuni işga çiqiş örniga namoyiş uyuştiriş uçun töplana boşlaydi.
Namoyişga yiğilgan işçilar rahbariyatga talab qöyib, agar oziq-ovqat, yotoqxona va içimlik suvi böyiça muammolar hal qilinmasa işga çiqmasliklarini elon qilişadi.
Mamuriyat isyon kötargan işçilar bilan muzokara ötkazib, ularni işga çiqişga köndirişga harakat qiladi. Biroq bu naf bermaydi va işçilar öz talablarida qattiq turişadi.
Işçilarga öq uzilişi va ommaviy tarzda qamoqqa olişlar
Mamuriyat işçilarni işga çiqişga köndirişga urinayotgan kezda norozilik namoyişi haqidagi xabar Moskvagaça yetib boradi. Kremldan mahalliy mamurlarga qanday qilib bölsa ham namoyişlarni tinçitiş buyruği beriladi.
Şundan söng Temirtovga harbiylar va Qarağanda harbiy bilim yurtining kursantlari keltiriladi. Norozilik namoyişlari va iş taşlaş yana uç kun davom etadi. Işçilarning talabi oddiy edi: yotoqxona, yegulik va içimlik suvi masalasida şaroitlar yaxşilanişi kerak.
3 avgust kuni tuşdan keyin harbiylar işçilarga qarata öq uza boşlaydi. Işçilar ham qarab turişmaydi va harbiylar tomon toş va boşqa buyumlar uloqtirişadi. 3 avgustdan 4 avgustga ötar keçasi harbiylar namoyişçilar himoyasini yorib ötişadi va ularni tarqatib yuborişadi.
Şundan söng yoppasiga hibsga olişlar boşlanib ketadi. Şunda bir neça ming nafar işçi tunda kimdir piyoda, boşqalari yuk maşinalarda quriliş bölayotgan joydan qoçib ketadi. Hibsga olişlar bir neça kun davom etadi.
Rasmiy malumotlarga köra namoyişlarda qatnaşgan işçilardan qariyb 200 nafari hibsga olinadi. Ularning yarmi komsomol yoşlar bölgan. Talotöplarda 11 kişi halok böladi, 32 kişi yaralanadi. Köp ötmay yaralanganlardan 5 nafari halok böladi.
Biroq norasmiy malumotlarda halok bölganlar va yaralanganlar, hamda hibsga olingan işçilar soni bir neça barobar köp bölgani aytiladi. Namoyişni bostirişda qatnaşgan harbiylar va kursantlardan 109 nafari yaralanadi.
5 avgust kuni Temirtovga Moskvadan KPSS markaziy qömitasi kotibi Leonid Brejnev keladi. U 1956 yil bahorgaça Qozoğiston rahbari bölib işlagandi.
Brejnev majlis ötkazadi va şu yerda köplab masullar, militsiya rahbarlari va boşqalarni işda kamçilikka yöl qöygani uçun işdan haydaydi.
Sud va ölim jazosi
Hibsga olişlar tugagaç, qölga tuşgan işçilar söroq qilinadi va ularning asosiy qismiga mamuriy çora körilib, qöyib yuboriladi. 42 kişiga nisbatan jinoyat işi qözğatiladi.
Jinoyat işi oçilganlarning bir qismi banditizm, boşqalari ommaviy tartibsizliklar keltirib çiqariş böyiça ayblanadi.
Bir muddat davom etgan tergov tugagaç iş sudga oşiriladi. Sud ayblanuvçilarning asosiy qismiga uzoq muddatga qamoq jazosi tayinlaydi.
Beş kişiga esa oliy jazo – ölim jazosi beriladi. Ulardan uç nafari otib taşlanadi. Ikki nafarining ölim jazosi uzoq yillik qamoq bilan almaştiriladi.
Namoyiş bostirilib, qama-qamalar boşlangaç, qolgan işçilar bir haftadan söng işga çiqadi. Ularning şaroiti bir oz yaxşilanadi. Bolgariyalik işçilar öz vataniga jönatib yuboriladi.
Brejnev Moskvaga qaytgaç Temirtovdagi vaziyat Kremlda muhokama qilinadi. Oradan qariyb 2 oy ötgaç Qarağanda viloyati rahbari Pavel Isayev işdan olinadi va partiyadan haydaladi.
Yana ikki oydan oşiqroq vaqt ötgaç Qozoğiston rahbari Nikolay Belyayev ham işdan olinadi va Rossiyaning Stavropol ölkasiga işga ötkaziladi. Uning örniga mahalliy aholi vakili bölgan Dinmuhammad Qönayev respublika rahbari böladi.
Keyinçalik, öşa paytda Temirtovda bölgan va aybsiz holda aybdorga çiqarilgan şaxslar öz esdaliklarida qama-qamalar adolatsiz tarzda olib borilgani, aybdorlar qoçib ketgan vaziyatda asosan aybsiz işçilarni hibsga olişganini, tergov va sud ham adolatsiz ötganini aytişgan.
Ularga köra, öşanda Temirtovdagi töpolonlar Moskvagaça yetib borgaç, mahalliy amaldorlar, militsiya va KGB rahbarlari yuqori organlarga aybdorlarni jazolaganini körsatiş uçun harakat qilgan va bunda juda köpçilik nohaqdan jazolangan.
Buni Temirtovda norozilik namoyişi va iştaşlaş uyuştirgan işçilar orasida bölgan va keyinçalik SSSR parçalanib ketgandan söng 1993-1994 yillarda Rossiya boş prokurori lavozimida işlagan Aleksandr Kazannik tasdiqlagan.
Kazannik öz intervyularida quruvçilik kasbi juda yoqqani uçun avvaliga şu kasbni tanlagani, biroq Temirtovdagi işçilarga nisbatan sodir etilgan adolatsizliklarni körib keyinçalik huquqşunos bölişga qaror qilgani haqida gapirgan.