Dunyodagi eng qimmat va eng xavfli taom
24-09-2025, 15:21
126 марта

Dunyodagi eng qimmat va eng xavfli taom
Fugu nomi bilan tanilgan, yapon oşxonasidagi eng qimmat va halokatli taom haqida eşitganmisiz? Arxeologik topilmalarga köra, Yaponiya orollari aholisi eramizdan ança oldin fugu istemol qilgan, yani qadimgi yaponlar bu baliqni tayyorlaş sirini bilişgan.Fugu baliqlari pufferfiş oilasiga tegişli. Tropik, masalan, Tinç okeani, Qizil dengizda va Amazon daryosi kabi çuçuk suv havzalarida uçraydigan 100 ga yaqin turlari mavjud.
Fugu kaftning kattaligidek keladigan kiçkina baliq, terisi turli uzunlikdagi tikanlar bilan qoplangan. U xavf yaqinlaşganda özini töpga aylantiradi va taxminan uç baravar kattalaşadi.

foto:istockphoto.com/ru
Uşbu kiçkina baliqning içki azolari – jigar, tuxum, öt pufagi va terisida öldiradigan tetrodotoksin miqdori mavjud. Jigar baliqning eng zaharli qismidir, şuning uçun u istemol qilinmaydi. Baliqning boşqa qismlarini faqat ehtiyotkorlik bilan, maxsus tayyorgarlikdan söng istemol qiliş mumkin. Zahar muşaklarni falaj qiladi va nafas olişni töxtatib qöyadi. Undagi zahar kaliy tsianiddan taxminan 1200 marta xavflidir. Yegan odamni ölimga olib keladigan doza atigi bir milligram tetrodotoksindir. Bitta baliqdagi zahar qirq kişini öldirişi mumkin. Hozirgi vaqtda unga qarşi antidot yöq, zaharlangan odamni qutqarişning yagona yöli – zaharning tasiri yöqolgunça nafas oliş va qon aylaniş tizimlarini suniy ravişda qöllab-quvvatlaşdir.
Tadqiqotlar şuni körsatdiki, baliq neyrotoksin işlab çiqarmaydi, balki oziq-ovqat orqali zaharni öz tanasida töplaydi.
Hatto bolalar ham fuguni istemol qiliş ölimga olib kelişi mumkinligini bilişadi.
Ammo nima uçun bu baliq köplab yapon restoranlarida maşhur delikates bölib qolmoqda? Nima uçun odamlar öz hayotlarini xavf ostiga qöyişadi?
Fugu haqiqatan ham şunçalik mazalimi?
Yapon xalqining maşhur maqoli bor: «Fugu yegan kişi ahmoqdir, lekin yemagan ham ahmoqdir».
Hatto uşbu baliqqa Tokiodagi parkda yodgorlik ham örnatilgan.

foto: Pikabu.ru
Osaka yaqinida fugu şarafiga maxsus öyilgan qabr toşli maşhur ibodatxona bor. Undan yoritgiçlar va şamdonlar tayyorlanadi va fugu şaklini tayyorlaşga ixtisoslaşgan köplab ustaxonalar mavjud. Ammo odamning fugu bilan haqiqiy uçraşuvi restoranda sodir böladi. Bu yerda taom buyurtmaçisi tom manoda öz taqdirini oşpazga işonib topşiradi.
Kiçkina xato taomni zaharga aylantiradi
Statistik malumotlarga köra, Yaponiyada har yili öntadan yigirmaga yaqin odam fugu bilan zaharlanişdan vafot etadi. Biroq, bu taomning işqibozlari takidlaşlariça, ölimlarning aksariyati uyda – fuguni özlari tayyorlaşga uriniş oqibatida sodir böladi. Ammo letsinziyasi bor oşpazlar ham xatoga yöl qöygan holatlar mavjud. Fugudan eng maşhur ölim 1975 yilda sodir bölgan. Afsonaviy aktyor Mitsugoro Bando Kioto restoranida fugu jigarini yegandan keyin falajlanib vafot etgan. Bu uning xavfli taomni tanovvul qilişga törtinçi urinişi edi.
2004 yildan 2007 yilgaça fugudan zaharlanişdan 15 kişi vafot etgan,taxminan 115 kişi kasalxonaga yotqizilgan. 2009 yilda Yaponiyaning Tsuruoki şahridagi (Tokio şimolida) restoranning yetti nafar homiysi fugu taomidan zaharlangan edi.
Uzoq vaqt davomida Yaponiyada fuguni nafaqat istemol balki tutiş ham taqiqlangan. Şunga öxşaş taqiqlar hozirda bazi Janubi-Şarqiy Osiyo mamlakatlarida mavjud, ammo ular har doim ham samarali emas. Misol uçun, fugu Tailandda 2002 yildan beri taqiqlanganiga qaramay, uni mahalliy bozorlarda sotib oliş mumkin.
2023 yilning aprel oyida malayziyalik er-xotin mahalliy bozorda fugu sotib olib, keçki ovqatga pişirişdi. 83 yoşli ayol vafot etdi, uning 84 yoşli eri esa komaga tuşdi.
Işqibozlar taqdirini oşpazga işonadi
Yani notöğri tayyorlangan fuguni istemol qiliş ölimga olib kelişi mumkin. Şuning uçun 1958 yildan boşlab yapon oşpazlari maxsus tayyorgarlikdan ötişlari va ixtisoslaşgan restoranlarda fugu tayyorlaş uçun litsenziya olişlari talab qilingan, uni faqat ikki yil şogird tuşiş, yozma va amaliy imtihonlar orqali oliş mumkin. Amaliy imtihon paytida oşpaz özi tayyorlagan fugu taomini yeyişi kerak. Amaliy test quyidagiça: nomzodga fuguni kesib, saşimi (maxsus yapon taomi) sifatida tayyorlaş uçun 20 daqiqa vaqt beriladi. Saşimi bilan bir qatorda, fugu ham şörvalar va soslar tayyorlaş uçun işlatiladi.
Bunday delikateslarning narxi har bir porsiya uçun 100 dan 500 dollargaça bölişi ajablanarli emas. Eng maşhur fugu taomlaridan biri bu fugusaşi. Xom baliqning marvarid bölaklari dumaloq laganda gulbarglar kabi joylaştiriladi.

foto: Posteat
Oşpaz köpinça qismlardan haqiqiy surat yaratadi: kapalaklar yoki uçayotgan quş kabi manzaralar. Baliq tilimlari sirka sousi, töğralgan turp va qizil qalampir aralaşmasiga botirib yeyiladi. Odatda, maxsus restoranlarga kelgan mijozlar faqat fuguga buyurtma berişadi. Taomlaniş fugusaşi bilan boşlanadi: undan keyin fugu-zosui – guruç va xom tuxum bilan bezatilgan baliq şörva va ozgina qovurilgan bölaklari. Oşpaz fugu bölaklariga qatiy belgilangan tartibda yondoşadi. Yeyiş dum qismidan – eng mazali va eng kam zaharli qismdan boşlanadi. Oşpazning vazifasi mehmonlarni ehtiyotkorlik bilan kuzatib boriş, ularning xavfsiz miqdordan ortiq istemol qilişiga yöl qöymaslikdir. Buning uçun nafaqat taomni tayyorlaşning nozik jihatlarini biliş, balki tibbiy bilimga ham ega böliş kerak, çunki zahar tasirining intensivligi mijozning tuzilişiga, fel-atvoriga va hatto terining rangiga boğliq.
Ekstremal oşxona işqibozlarining takidlaşiça, uşbu baliqlarning tami yapon ipak rasmlarini eslatadi – nozik, tuşunarsiz va silliq. Nafis kulolçilik buyumlari yaratuvçisi Kitaoji Rozannin şunday deb yozgan edi: «Bu baliqning tami beqiyos. Agar fuguni uç-tört marta yesangiz, uning quliga aylanasiz. Kimki ölimdan qörqib, bu taomdan boş tortsa, çuqur hamdardlikka loyiqdir.» Fugu özining ajoyib tamidan taşqari, giyohvandlik tasiriga ham ega, deb işoniladi. Uşbu baliqni tayyorlaş asnosida mijozda yengil eyforiya tuyğusini uyğotiş uçun yetarli miqdorda zahar qoldirişdir. Bu jarayonda avval oyoqlar, keyin qöllar, keyin jağlar harakatdan töxtaydi, faqat közlar bundan mustasno. Biroq, bir lahzadan keyin hamma narsa jonlanadi: nutq qaytadi, qöllar va oyoqlar harakatlana boşlaydi.
Xöş, agar fugu zaharli dengiz mahsulotlari bilan boqilmasa xavfli bölmaydimi? Aynan şunday, olimlar fuguning bu xususiyatini uzoq vaqtdan beri kaşf qilişgan va hatto uni laboratoriyada sinab körişgan. Agar fugu maxsus suvlarda köpaytirilsa u zaharli mollyuskalarsiz, dengiz yulduzi va qisqiçbaqasimonlarni istemol qilmasa zahardan xoli böladi.
Lekin negadir bu kaşfiyot Yaponiyada özini oqlamadi. Axir, uning toksini bölmasa, oddiy baliqdan farqi qolmaydi va heç qanday eyforiya bermaydi.