Telegram ўрнига Мах: Россияда назорат қуроли аҳолига қандай мажбурланмоқда?

Россия ҳукумати аҳоли ва ташкилотларни кундалик иш фаолиятида Мах мессенжеридан фойдаланишга мажбурламоқда, шу билан бирга, муқобил мессенжерларни блокламоқда. Бундан ташқари, мамлакатнинг турли минтақаларида мобил интернет чекланган пайтда Мах “оқ рўйхат”га киритилган бўлиб, бу уни (“ВКонтакте” ижтимоий тармоғи билан бирга) деярли ягона алоқа воситасига айлантирмоқда.
Шунга қарамай, кўплаб россияликлар ва компаниялар блокланган сервислар, биринчи навбатда, Telegramдан фойдаланишда давом этмоқда. Фойдаланувчилар Мах’нинг функциялари чеклангани ва доим ишлатиб келинган сервисларга нисбатан ноқулайлигини таъкидламоқда. “Миллий мессенжер” киберхавфсизлик мутахассисларида хавотир уйғотмоқда: Мах фойдаланувчи маълумотларини йиғади, ундаги бир қатор заифликлар эса сервисни потенциал хавфли қилиб қўяди — маълумотлар фирибгарлар қўлига тушиб қолиши мумкин.

Мах — “хом” мессенжер
eQualitie лойиҳалари координатори Леонид Юлдашевнинг DW нашрига тушунтиришича, 2025 йил март ойида ишга туширилган Мах мессенжери ҳали якунига етказилмаган эди, унинг кўплаб функциялари ҳали ҳам хомлигича қолмоқда. Унинг қайд этишича, ҳукумат илгари муваффақиятли бўлган воситаларни агрессив равишда сиқиб чиқармоқда.
Масалан, Мах’да сўровномалар ўтказиш имконияти йўқ, каналлар имконияти бўйича Telegram’дан анча ортда қолади, шифрланган махфий чатлар яратиш эса имконсиз. Бу нафақат мухолиф кайфиятдаги аҳоли, балки сиёсатга қизиқмайдиган фуқаролар ва бизнес эгаларининг ҳам норозилигига сабаб бўлмоқда.

“Давлат шунчаки уларнинг иш ва даромад қуролларини тортиб олмоқда. Албатта, улар норози”, дейди мутахассис.

Экспертнинг сўзларига кўра, биринчи йирик ва муваффақиятсиз мисол — YouTube’нинг ўрнига ёмон ишлайдиган Rutube’ни тиқиштириш бўлган эди. Энди навбат Telegram ўрнига мажбурланаётган Мах’га келди. Юлдашевнинг фикрича, Россия ҳукумати Мах’га, энг аввало, “кузатув ва назорат воситаси” сифатида қарайди, фойдаланувчилар қулайлиги эса иккинчи даражали масала.

“Эҳтимол дастурчиларга релизни (дастурнинг оммага тақдим этилишини) ортга суришга рухсат берилмаган, шунинг учун у хом ҳолатда чиқди”, дейди Юлдашев.

Бундан ташқари, Мах’да ёзишмаларни шифрлаш тизими (end-to-end encryption) мавжуд эмас. Хабарлар қораламалари, бириктирилган файллар, шахсий ва гуруҳ чатларидаги барча маълумотлар администраторлар, махсус хизматлар ва фирибгарлар учун очиқ.

Хусусан, ижтимоий тармоқларда фирибгарларнинг “Мамонт” схемаси муҳокама қилинмоқда: улар фишинг орқали профилни бузиб кириб, қурбон номидан порнографик контент тарқатишади, сўнгра буни барча контактларга юбормаслик эвазига пул талаб қилишади.

Чўнтакдаги “Роскомнадзор” айғоқчиси
Ўтказилган тадқиқотлар Мах’нинг Android версиясида айғоқчи модул борлигини аниқлади. У VPN’дан фойдаланишни кузатади, Telegram ва WhatsApp каби блокланган ресурсларнинг очиқлигини текширади ва бу маълумотларни мессенжер серверларига узатади. Бунда фойдаланувчи ID’си, уланиш тури, алоқа оператори, IP манзил ва VPN ҳолати қайд этилади.

“Мах’нинг ҳар бир фойдаланувчиси ўзи билмаган ҳолда Россия цензураси сифатини яхшилашга хизмат қилади”, дейди мутахассис.

Унинг сўзларига кўра, бундай маълумотлар ҳукуматга VPN уланишларни, жумладан, шахсий серверларни ҳам самаралироқ блоклаш имконини беради.

Россияликлар қандай қилиб Мах’га ҳайдалмоқда?
Мах’ни жорий этиш бошиданоқ ҳукумат томонидан босимлар билан бирга кечди. Фойдаланувчилар сонининг кескин ўсиши мобил интернетга чекловлар қўйилиши ҳамда Telegram ва WhatsApp каби муқобил мессенжерлар ишида муаммолар пайдо бўлиши фонида бошланди. Айрим ҳолларда фойдаланувчиларга амалда фақат “оқ рўйхат”даги сервислардангина фойдаланиш имконияти қолдирилмоқда, Мах эса айнан шу рўйхатга киритилган.

2025 йил 1 сентябрдан бошлаб мессенжерни қурилмаларга мажбурий ўрнатиш (pre-install) талаби қўйилди. Мактаб ўқувчилари, талабалар, ўқитувчилар ва бюджет ташкилоти ходимлари учун ундан фойдаланиш амалда мажбурий тус олди. Илова боғчаларга ҳам фаол жорий этилмоқда — у ерда ота-оналар чатлари ташкил қилинмоқда.

Фойдаланувчиларнинг хабар беришича, ундан воз кечиш стипендиядан маҳрум қилишдан тортиб, ишдан бўшатишгача бўлган санкцияларга сабаб бўлиши мумкин. The Barents Observer маълумотларига кўра, бундай ҳолатлар Россиянинг камида 23 та олийгоҳида қайд этилган бўлиб, у ерда Мах’ни ўрнатиш ўқишни ёки ишни давом эттириш шартига айланган. Кўп квартирали уйларнинг умумий чатлари ҳам ушбу мессенжерга ўтказилмоқда — агар бундай чатлар мавжуд бўлмаса, 300 000 рублгача жарималар кўзда тутилган.

Мах’дан фойдаланиш давлат секторида ҳам кенгаймоқда. Айрим ҳудудларда шифокор қабулига ёзилишнинг одатий усуллари ишламай қолди — эндиликда талон олиш учун мессенжерни ўрнатиш талаб этилади. Натижада иловадан фойдалана олмайдиган кексалар ва бошқа шахслар поликлиникаларга шахсан боришга мажбур бўлмоқда. Шунингдек, ҳукумат мансабдор шахсларнинг хизмат ёзишмалари ва фуқаролар билан мулоқотида Мах мессенжеридан фойдаланишини мажбурий этиб белгилашни режалаштирмоқда — тегишли қонунчилик тузатишлари иккинчи ўқишда қабул қилинди ва улар куздан эътиборан кучга кириши кутилмоқда.

Амалдорлар учун мажбурият
Forbes нашрининг хабар беришича, Россия расмийлари мансабдор шахсларга хизмат вазифаларини бажаришда ва фуқаролар билан мулоқот қилишда Мах давлат мессенжеридан фойдаланиш мажбуриятини юклашни режалаштирмоқда. Тегишли талаб 10 февраль куни биринчи ўқишда қабул қилинган фирибгарликка қарши кураш чораларига доир қонун лойиҳалари пакетининг иккинчи ўқишига киритилган тузатишларда ўз аксини топган. Агар ушбу янгилик якуний тасдиқдан ўтса, сентябрь ойиданоқ кучга кириши мумкин. Истисно ҳолатлар фақат давлат органлари фаолияти ҳақида маълумот бериш ёки давлат ахборот тизимлари орқали юборилган мурожаатлар билан боғлиқ вазиятлар учунгина кўзда тутилган.

Шу билан бирга, Рақамли ривожланиш вазирлигига яқин манбалар ушбу чоралар самарадорлигига шубҳа билан қарамоқда. Уларнинг фикрича амалдорлар бу талабни амалда эътиборсиз қолдиришлари мумкин, чунки ҳозирги вақтда талабни бажармаслик учун жавобгарлик белгиланмаган. Аввалроқ “Ведомости” нашри турли даражадаги давлат хизматчиларига — губернаторлар, минтақавий ҳукумат аъзолари, сайлов комиссиялари раҳбарлари, сенаторлар, давлат Думаси депутатлари, парламентарийлар, мерлар ва бошқа давлат мулозимларига давлат мессенжерини ўрнатиш қатъий тавсия этилгани ҳақида хабар берган эди. Нашр манбаларидан бирининг маълум қилишича, истиқболда федерация субъектларидаги Мах фойдаланувчилари сони губернаторлар фаолияти самарадорлигини баҳолаш кўрсаткичлари (KPI) рўйхатига мезон сифатида киритилиши мумкин.