С5+1: Оқ уй Марказий Осиё етакчилари билан саммитга тайёрланмоқда

Эртага, 6 ноябрь куни АҚШ пойтахти Вашингтондаги Президент қароргоҳи Оқ уйда С5+1 форматидаги Марказий Осиё-Америка Қўшма Штатлари саммити бўлиб ўтади. Унда минтақа давлатлари раҳбарлари ва АҚШ Президенти Дональд Трамп иштирок этади. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев аллақачон Вашингтонга етиб борган.
Нега бирдан Вашингтон бу саммитга мезбонлик қилаётгани қизиқ. Воқеалар кетма-кетлигини кўриб чиқадиган бўлсак, АҚШ Конгресси аъзолари Сидни Камлагер-Дав ва Билл Хёйзенга Президент Дональд Трампга дипломатик форумнинг 10 йиллиги муносабати билан Вашингтонда С5+1 саммитини ўтказишга чақирган мактуб йўллашди. Трамп уларнинг таклифини маъқуллади чоғи Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Сержио Горни АҚШ Давлат котибининг ўринбосари Кристофер Ландау билан бирга Ўзбекистон ва Қозоғистонга юборди. Улар мамлакатлар раҳбарияти билан кўришиб, режаларни келишиб олди. Шундай қилиб эртага Оқ уйда тарихий саммит бўлиши кутилмоқда.

С5+1 тарихи

АҚШ учун С5+1’нинг аҳамияти Марказий Осиёда Россия ва Хитой таъсирини чеклаш орқали, ўз манфаатларини амалга ошириш бўлса, Марказий Осиё учун минтақавий ва глобал муаммоларни дунёнинг энг йирик иқтисодига эга давлат билан биргаликда ҳал этиш, ўзаро интеграциялашув ва илиқ муносабатлар орқали қўлловга эришишдир. Шу маънода ушбу саммит ҳар икки томон учун бирдек муҳим.

Ушбу ғоянинг вужудга келиши 2015 йилга бориб тақалади. Ўша йили 26 сентябрда бўлиб ўтган БМТ Бош Ассамблиясининг 70-сессиясида АҚШнинг ўша вақтдаги давлат котиби Жон Керри Марказий Осиёнинг беш давлати ташқи ишлар вазирлари билан учрашади.  Унинг сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик масалаларида мунтазам мулоқот яратиш таклифи томонлар тарафидан мақулланиб, С5+1 дастури шаклланади.

Дастлабки саммит 2015 йилнинг ўзида, 1 ноябрь санасида Ўзбекистоннинг Самарқанд шаҳрида бўлиб ўтди. Муваффақиятли ўтган ушбу учрашувда олти давлат савдо, транспорт ва энергетика соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш тўғрисида декларация эълон қилди. Айнан шу воқеадан кейин С5+1 ҳар йили ўтказиладиган бўлди.

2016 йил 3 август куни Вашингтонда ўтказилган иккинчи саммит давлатлар ўртасида дипломатик муносабатларнинг ўрнатилганининг 25 йиллиги нишонланди. Саммит якунида АҚШ ва Марказий Осиёнинг бешта давлати АҚШ билан ўн беш миллион долларгача молиявий кўмак кўрсатувчи бешта тегишли лойиҳани ишга туширди. Шу аснода кейинги йилларда ҳам бу анъана давом этди, ҳатто 2017, 2019, 2020, 2021 йилларда дипломатик мулоқотлар йилига икки мартадан ташкил этилди.