Қандай қилиб Ўзбекистон шахмат мамлакатига айланди?

Facebook ижтимоий тармоғида Марсель Паскал аккаунти эгаси Ўзбекистоннинг шахмат спортида эришаётган ютуқлари замирида қандай омиллар ётгани ҳақида пост қолдирди. У буни ўз мамлакати Молдовадаги ҳолат билан солиштирди.

— Охирги ҳафталарда қизиқ бир машғулотга берилдим: узоқ вақт танаффусдан сўнг YouTube’да шахмат ўйинларини берилиб томоша қила бошладим. 2026-йилги Даъвогарлар турнири мени бунга мажбур қилди. Турнирнинг натижаси ҳайратланарли бўлди.

Дунё шунчаки истеъдод тантанасини эмас, балки эски иерархиянинг бутунлай парчаланганини кўрди. 20 ёшли Жавоҳир Синдоров бирор марта мағлубиятга учрамай, тож учун курашиш ҳуқуқини қўлга киритиши кучлар географияси бутунлай қайта чизилганини англатади. Энди бу — ёш ва ғалабага ташна авлод дунёси, бу ерда Тошкент ва Деҳли — Нью-Ёрк ва Лондонни ўз измига юргизмоқда.

Яқин яқингача “Ўзбекистон шахмат мактаби” деган ибора хушмуомалалик билан айтилган ҳазилдек туюларди. Хафа қиладиган эмас, лекин жиддий ҳам эмас. Зеро, шахмат — бу Совет Иттифоқи ҳақида эди. Москва ва Ленинград, Анатолий Карпов ва Гарри Каспаров, совуқ мантиқ ва чексиз партиялар ҳақида эди.

Кейин эса одатда ёрқин лаҳзалар билан яшайдиганлар пайқамай қоладиган “сокин ҳодиса” юз берди. Тўсатдан куч маркази ўзгарди.

Нодирбек Абдусатторов пайдо бўлди — рапид бўйича жаҳон чемпиони.
Жавоҳир Синдоров элитани “чилпарчин” қилди — тажовузкор, аниқ юриш қиладиган Даъвогарлар турнири ғолиби.

Ўзбекистон терма жамоаси Шахмат олимпиадасида олтин медални қўлга киритди.
Ва шу лаҳзада аён бўлдики, бу тасодиф эмас. Бу — мактаб. Қуруқ дарсликларда ёзилган мактаб эмас, балки кимдир узоқ вақт ва сабот билан бир ишни тўғри бажарганда юзага келадиган мактаб.
“Бизда ҳам бор эди” 
Шу ерда хотиралар уйғонади. Илиқ, ёрқин хотиралар. 80-йилларнинг охири. Бошланғич мактаб. Шахмат алоҳида фан сифатида ўтиларди. Кимдир катта фигуралар туширилган доскани, кимдир эски столлардаги лак ҳидини эслайди. Кимдир ҳатто Кишинёвга Анатолий Карпов келганини ва у мактаб очгани, ишни бошлагани ва бошқаларни илҳомлантирганини эслайди.
Ва шундай фикр туғилади: “Ахир бизда ҳам ўхшаши мумкин эди-ку”.
Ўхшаши мумкин эди. Лекин ўхшамади.
Бу ерда арзон носталгия (қўмсаш)га берилмаслик муҳим, чунки ҳақиқат ёқимсизроқ ва шафқатсизроқ. Бизда бор бўлган нарса — “бизнинг Молдова мактабимиз” эмасди. Бу шахмат ҳобби эмас, балки восита бўлган улкан совет тизимининг бир парчаси эди.

Интизом воситаси.
Тафаккур воситаси.
Мафкура воситаси.
Тизим йўқолиши билан восита ҳам йўқолди. У ёмон бўлгани учун эмас, балки уни тутиб турадиган ҳеч нима қолмагани учун.

Мактаб — бу дарс эмас. Бу экотизим
Энг хавфли хато — мактаб ўқув фанидан бошланади деб ўйлашдир. Ундай эмас. Мактаб муҳитдан бошланади.
Шахматни дарс жадвалига эртагаёқ киритиш мумкин. Ҳатто тўгарак ўтадиган бирор фидойини ҳам топиш мумкиндир. Аммо қолган унсурларсиз бу шунчаки декоратив ҳаракат бўлиб қолаверади. Ҳақиқий мактаб — бу қуйидагилар мавжуд бўлгандадир:
Бола ҳафтада бир марта эмас, ҳар куни ўйнайди.
Унинг ўсишини кузатиб борадиган мураббийи бўлади.
У мағлуб бўладиган ва ўрганадиган турнирлар бўлади.
У ўрнак оладиган катталар бўлади.
Бу шунчаки бир эпизод эмас, балки ҳаёт йўли.
Ўзбекистон буни тушунди. Ва у дарс эмас, тизим яратди.
Нима учун уларда ўхшади?
Жавоб ҳайратланарли даражада оддий: чунки улар узоқ муддатга мўлжаллаб ишлади. Агар бу тезисни таҳлил қилсак, янада қизиқарлироқ бўлади:
Улар шахматни миллий лойиҳанинг бир қисмига айлантирди. Расмиятчилик учун эмас, чинакамига.
Улар доска ва фигураларга эмас, мураббийларга — одамларга сармоя киритди.
Улар ўсиш зинапоясини яратди. Боладан тортиб то профессионалгача.
Ва асосийси — улар ҳамма-ҳаммани қамраб олишга уринмади. Бу муҳим жиҳат. Оммавийлик элитани яратмайди. Элита энг кучлилар билан алоҳида ишлаш натижасида туғилади.

Нима учун бизда ўхшамади?
Чунки биз ҳаммасини тескари қилдик. Биз шакл ҳақидаги хотирани — “мактабдаги шахмат”ни сақлаб қолдик, лекин мазмунни — ривожланиш тизимини йўқотдик.
Биз ғояларни яхши кўрамиз, лекин жараёнларга бардошимиз етмайди. Биз энг осондан бошлаймиз, лекин камдан-кам ҳолатларда охирига етказамиз. Шунинг учун бизда кўплаб яхши ташаббуслар бир хил якун топади: биринчи йил — иштиёқ, иккинчи йил — расмиятчилик, учинчи йил — сукунат.
Оммабоп бўлмаган хулоса
Муаммо “шахматни унутганимизда” эмас. Муаммо — биз узоқ муддатли лойиҳаларни қуришни билмаслигимизда. Шахмат — бу шунчаки лакмус қоғози. Худди шундай мусиқа, фан, спорт ёки таълимни олиш мумкин — ҳамма жойда бир хил.
Хўш, имконият борми?
Бор. Лекин у вазирликдан ёки ислоҳотдан бошланмайди. У кичик бир қарордан — ҳамма нарсани бирданига қутқаришга уринмасликдан бошланади.
Битта йўналишни танлаш ва уни чинакамига кучли қилиш. Икки-учта марказ. Бир нечта кучли мураббийлар. Ўнлаб мотивацияга эга болалар. Баландпарвоз сўзлар ва шиорларсиз. Шунчаки меҳнат. Натижага эришгунча.