Olimlar Yerdagi eng qadimgi kraterning yoşini aniqladi
Geologlar Yerdagi eng qadimgi – Ğarbiy Avstraliyadagi Şimoliy qutb gumbazi (North Pole Dome) hududida joylaşgan meteorit kraterining yoşini tasdiqladi. Bu haqdagi tadqiqot işi “Geology” jurnalida elon qilindi.
Kyortin universitetidan Kristofer Kirklend rahbarligidagi jamoa meteorit uşbu hududga taxminan 3,02 milliard yil avval qulaganini aniqlagan. Agar bu baholaş töğri bölsa, mazkur tuzilma sayyoradagi yagona işonçli datirovka qilingan (yoşi aniqlangan) arxey davriga oid zarba krateri bölib qoladi.
Hujum izlari – bu “zarba konuslari” maydoni bölib, ular faqat yirik samoviy jism qulaşidan hosil böladigan öta yuqori bosim ostida toğ jinslarida paydo böluvçi öziga xos yoriqlardir. Bu maydon Pilbara kraterining markazida – Yerda 3 milliard yildan ortiq yoşga ega jinslar saqlanib qolgan sanoqli joylardan birida topilgan. Muammo şunda ediki, zarbaning aniq vaqti uzoq vaqt davomida bahsli bölib kelayotgandi – uşbu formatsiyadagi bazalt jinslarining yoşi heç kim tomonidan töğridan töğri aniqlanmagan, turli olimlar guruhlarining bilvosita baholaşlari örtasidagi farq esa deyarli uç milliard yilni taşkil etardi.
Bu masalaga nuqta qöyiş uçun mualliflar şikastlangan jinslar içidagi minerallarni – tsirkon, apatit, kaltsit va muskovit slyudasini tadqiq qilgan. Tsirkonlar ayniqsa muhim malumot bergan – jinslarda ham 3,4 milliard yildan ortiq yoşga ega qadimgi, tekis kristallar, ham yoşroq, tarmoqlangan “skeletsimon” donalar uçraydi. Bunday skeletsimon şakl kristall özining panjara tuzilmasini tekislaşga ulgurişidan köra tezroq ösganda paydo böladi – bu erigan moddaning keskin sovişi, jumladan, meteorit zarbasi paytida yuz beradi.
Eng toza va eng kam özgargan “skeletsimon” tsirkon donalari 3024 plyus-minus 7 million yil yoşni körsatgan. Xuddi şu vaqt oraliğini issiq gidrotermal eritmalar tasirida jins yoriqlarida ösgan apatitning yoşini aniqlaş ham tasdiqlagan – uning yoşi taxminan 3019 million yilni taşkil etdi. Ikkita mustaqil mineral “soat”ning bir-biriga mos kelişi mualliflar tomonidan aynan öşa paytda meteorit yuzaga kelib urilgani, minerallarning qayta kristallanişini hamda yoriqlarda issiq oqimlar aylanişini boşlab berganining asosiy isboti deb hisoblanmoqda.
Krater paydo bölişining boşqa muqobil versiyasiga qarşi yana bir dalilni zarba konuslari tuzilmasini kesib ötuvçi kvarts tomiridagi slyuda bergan. Bu slyuda deformatsiyaga uçramagan, yani u zarbadan keyin hosil bölgan va uning yoşi 1655 plyus-minus 27 million yilga teng. Bu şuni anglatadiki, zarba konuslari kamida 1,65 milliard yil avval mavjud bölgan va kraterning keçiroq paydo bölgani haqidagi taxminlar (masalan, boşqa bir ilmiy guruh tomonidan 2025 yilda ilgari surilgan, yoşi 2,7 milliard yildan yoşroq degan gipoteza) uşbu malumotlarga mos kelmaydi.
Mualliflar xulosa qilişiça, Miralga tuzilmasi deb ham ataladigan Şimoliy qutb gumbazi arxey eoniga tegişli yagona tasdiqlangan meteorit krateri bölib qolmoqda. Bu Yer yuziga hozirgidan köra ança köp meteoritlar yoğilgan, ammo uşbu zarbalarning deyarli barça izlari keyingi tektonik faollik va eroziya tufayli öçib ketgan eng qadimgi geologik davrdir.