Olimlar Gavayi orollaridagi Yer yadrosidan kötarilib çiqqan vulqon jinslari tarkibida qimmatbaho metallar, xususan, platina guruhiga mansub noyob ruteniy borligini aniqladi. Tadqiqot natijalari “Nature” jurnalida elon qilindi.
Geologlarning hisob-kitobiga köra, Yerda mavjud bölgan barça qimmatbaho metallarning 99 foizi aynan yadroning çuqur qatlamlarida joylaşgan, qolgan 1 foizi esa mantiyada va qattiq qobiqda, yani litosferada tarqalgan. Bunga sabab – oğirlik va ziçlik: sayyora şakllanayotgan ilk bosqiçda eng oğir elementlar, xususan, temir va qimmatbaho metallar gravitatsiya tasirida markazga, yani yadroga çökib ketgan.
Şu sababli Yer yadrosi töliq metallardan iborat deb qaraladi. Yadroning içki qismi (diametri Plutonga teng – taxminan 2400 km) qattiq holatda, taşqi qismi esa – 2200 kilometrli suyuq qatlamdan iborat. Aynan mana şu suyuq qatlam içida metallarning harakati elektr toklarini hosil qiladi va bu toklar Yerning kuçli magnit maydonini yaratadi. Bu esa sayyorani quyoş şamoli va kosmik nurlanişdan himoya qiladi.
Ilgari qimmatbaho metallar litosferada (Er pöstida) saqlanib qolganining sababi moddaning sayyora içida mukammal ajralmagani, deb hisoblangan. Bu jarayon geologiyada “planetar differentsiallaniş” deb yuritiladi. Ammo yangi topilmalar bu nazariyani şubha ostiga qöymoqda.
Endi olimlarning taxminiça, ruteniy, oltin, platina va boşqa oğir metallar yadroning özidan yuqoriga kötarilmoqda. Ular minglab kilometr masofani bosib ötib, Yer yuzasiga yetib keladi. Uşbu jarayon mantiyaviy plyum deb ataladi – bu Yer yadrosi bilan mantiya örtasidagi çegarada yuzaga keluvçi ğoyat issiq, vertikal magma oqimidir.
Aynan şunday plyumlar quyi bosim ostida materiklarning plitalarini yorib ötadi. Masalan, Afrikadagi maşhur Şarqiy-Afrika yoriği mana şu plyum bosimi natijasi. Bu geologik jarayon Afrika qitasining katta qismini ajratib yuborişi mumkin.
Qayd etilişiça, bu kaşfiyot Yerning içki tarkibi va qimmatbaho metallar harakati haqidagi mavjud nazariyalarni qayta körib çiqişga majbur qiladi. Endilikda olimlar Yer yadrosi faqat geofizik fenomen emas, balki unda yotgan oltin va boşqa metallar sayyora böylab uzluksiz harakatda ekanini tuşunmoqda. Bu esa qimmatbaho metallar zaxiralarini izlaş va örganiş borasida mutlaqo yangi yondaşuvlarni talab qilmoqda.