Xitoyning dollardan voz keçişi tezlaşdi. Qanday qilib?
24-09-2025, 12:50
473 марта

Rasmiy Pekin yuanni «voyaga yetgan» deb hisoblaşni boşladi, deb yozadi The Economist. Bu bir qator omillar bilan xarakterlanadi. Xususan, Xitoy savdosining 30 foizi, transçegaraviy tuşumlarning 50 foizi yuanda amalga oşirila boşlangan.
Şuningdek, raqamli yuan, QR kod orqali tölovlar va SWIFT’ga öxşaş CIPS orqali dollar tizimidan foydalanmasdan turib ham tranzaktsiyalarni amalga oşiriş imkoniyati yaratilgan.
Donald Trampning radikal savdo siyosati, byudjet tanqisligi va AQŞ Markaziy banki – Federal rezerv mustaqilligiga tahdid solinayotgani fonida dollar jiddiy zaiflaşişi mumkin. Joriy yil boşidan beri AQŞ valyutasi öz savdo vaznini 7 foizga kamaytirdi, bu 1973 yildan beri qayd etilgan eng yomon körsatkiç.
The Economist’ning yozişiça, Xitoy rahbariyati yuqoridagi holatdan katta imkoniyat sifatida foydalanmoqçi. Yuan Trampning qayta prezidentlikka kelganidan keyin özining eng yuqori darajasiga yetgan. Taşqi investorlarda ham Xitoy valyutasiga nisbatan qiziqiş oşib boryapti. Köplab hukumatlar dollarga alternativ izlaşni boşlaşgan.
Xitoyning yuanni xalqaro miqyosda ommalaştiriş istagi ham yangilik emas. Mamlakat bunga ilk bor 2009 yilda urinib körgan va kapital nazoratlarini qisman yumşatgandi. Ammo 2015 yildagi fond bozori inqirozi va valyuta qadrsizlanişidan söng, pul oqimi mamlakatdan çiqib ketdi. Şundan söng qatiy kapital nazorati joriy qilindi va yuanning ösişi töxtatildi. Bu safar rasmiy Pekin erişilgan yutuq mustahkam bölişi va kapital oqimlari ustidan qatiy nazorat saqlanişini taminlamoqçi.
Xitoy yetakçilari xalqaro miqyosda tan olingan yuan mamlakatdagi eksportçilarni dollar qiymatining tebranişlaridan himoya qiladi, deb hisoblaşadi. Bundan taşqari, bu AQŞ moliyaviy sanktsiyalarining tasirini kamaytirişi ham mumkin. Bazi rasmiylar xorijiy kompaniyalar va investorlar davlatning qatiy nazoratini etiborsiz qoldirişiga hamda buni ustunlik deb ham körişiga umid qilyapti. Sönggi yillarda Xitoy juda muvaffaqiyatli işlarni amalga oşirdi. Yuanning xalqaro hisob-kitoblardagi uluşi oşdi, dollar tizimiga alternativ moliyaviy infratuzilma yaratildi.
Xitoy nimalarga erişdi?
Har qanday mezon böyiça olinsa ham, yuan hali kuçli «obrö»ga ega emas. Xitoyning dunyo iqtisodiyotidagi uluşi qariyb 20 foiini taşkil etsa-da, yuanning xalqaro tölovlardagi uluşi atigi 4 foiz. Dollarda bu körsatkiç 50 foiz. Markaziy banklar zaxiralarida yuan faqat 2 foizni uluşga ega. Dollar esa 58 foiz. Bunday katta tafovutning asosiy sababi – Xitoydagi pul oqimi ustidan saqlanayotgan qatiy nazorat. Köplab iqtisodçilar hozirgi holatda yuanni xalqaro valyutaga aylantiriş deyarli imkonsiz, deb hisoblaşadi.
Qayd etiş lozimki, AQŞ dunyodagi eng katta iqtisodiyotga aylangandan keyin ham dollarning ustunligini taminlaş uçun önlab yillar harakat qilgan. Şu jihatdan qaralsa, Xitoy juda tez rivojlanyapti. Yuanning xalqaro tölovlardagi uluşi 2022 yildan beri ikki baravar oşdi. Bu asosan içki siyosatdagi özgarişlar tufayli yuz berdi. Xitoy özining tovar va xizmatlar savdosida yuandan köproq foydalanişni boşladi — hozirda bu körsatkiç 30 foizdan oşgan (2019 yilda 14 foiz edi). Pekin barça transçegaraviy tuşumlarining (moliyaviy oqimlar ham kiradi) 50 foizidan köproğini yuan orqali amalga oşiradi — bu körsatkiç 2010 yilda atigi 1 foiz bölgan.
Pekindagi Trivium Çina konsalting firmasi eksperti Dinni MsMahonga köra, siyosatçilar yuanning içki va taşqi bozorlarda barqaror aylanişini xohlaşadi. Bu esa xorijdagi yuan savdosini kuçaytiradi va çet elliklarning valyutaga kiriş qulayligini yaxşilaşi kerak. May oyida mamlakat regulyatori yirik banklarga savdoni osonlaştiriş uçun ajratilgan kreditlarning kamida 40 foizi yuanda bölişi kerakligi böyiça topşiriq beradi.
Aylanmani oşiriş uçun Xitoy rasmiylari savdo şeriklarini yuanni tölov vositasi sifatida qabul qilişga undamoqçi. Ularga yuan majburiyatlarini (qarz, obligatsiya va h. k.) taklif qiliş bu borada asosiy vositaga aylangan. FZT tadqiqotçilari tomonidan may oyida elon qilingan hisobotga köra, Rossiyaga sanktsiyalar qöyilganidan söng, Xitoy banklari xorijga yangi kreditlarini deyarli töliq dollardan yuanga ötkazgan (ilgari bu körsatkiç faqat 15 foiz bölgan). Natijada yuandagi kreditlari uç baravar oşgan.
CIPS va raqamli yuan
Xitoy öz moliyaviy infratuzilmasini ham mustahkamlaşni boşlagan. Endilikda Pekin boşqa davlatlar bilan dollar tizimidan foydalanmasdan turib ham tranzaktsiyalarni amalga oşira oladi. Bunga raqamli yuan, QR kod orqali tölovlar (Osiyoda ommalaşgan) va eng muhimi – SWIFT tizimiga öxşaş CIPS yordam beradi. Atlantic Council tahlilçisi Joş Lipskiyga köra, Xitoy banklari SWIFT’dan mustaqil işlay olgani uçun yuan orqali xalqaro tölovlar statistikada kamroq körsatilayotgan bölişi mumkin.
CIPS’ga butun dunyo böylab 1700’dan ortiq bank azo bölgan — bu Ukraina uruşidan oldingi davrga nisbatan uçdan bir qismga köp. Birgina 2024 yilda tranzaktsiyalar hajmi 43 foizga ösib, 175 trillion yuanga (24 trln dollar) yetgan. Şuningdek, 33 ta bozorda yuandagi tölovlarining hisob-kitobini amalga oşiruvçi kliring banklar iş boşlagan. Xususan, bu röyxatga joriy yilda Turkiya va Mavrikiy ham qöşildi. Iyun oyida Xitoy BAA bilan Şimoliy Afrika va Yaqin Şarqdagi CIPS tarmoğini kengaytiriş böyiça hamkorlikni yölga qöydi.
Ötgan yilda Xitoyning boşqa markaziy banklar bilan birga işlab çiqqan mBridge raqamli valyuta tarmoğida milliardlab dollar tranzaktsiya amalga oşirilgan. AQŞ rasmiysi bu hajm iqtisodiy nuqtayi nazardan kiçik bölsa-da, geosiyosiy tasir jihatdan ahamiyatli ekanini tan olgan. Avgustda Şinjondagi kompaniya xorijiy aktsiyadorlariga mBridge orqali tölov qilgan.