Yerga “körinmas kimyoviy yomğir” yoğmoqda – tadqiqot

Ozon qatlamini saqlab qolişga yordam bergan kimyoviy moddalar endi sayyorani heç qaçon yöqolmasligi mumkin bölgan barqaror ifloslantiruvçi moddalar bilan qoplamoqda. Bu haqda “Advancing Earth and Space Sciences” tomonidan elon qilingan tadqiqotda söz boradi.

Lankaster universiteti olimlari ilk bor uşbu ifloslantiruvçi moddaning dunyo miqyosida qança miqdorda töplanganini hisoblab çiqqan. Tahlillarga köra, xlorftoruglerodlarning (XFC) örnini bosgan kimyoviy moddalar hamda ayrim anestetik gazlar 2000–2022 yillar oraliğida atmosferadan Yer yuzasiga taxminan 335,5 ming tonna trifloratsetat kislota (TFA) tuşişiga sabab bölgan.

“Geophysical Researç Letters” jurnalida çop etilgan tadqiqot muammo hali eng yuqori çöqqisiga yetmagani haqida ogohlantiradi. xlorftoruglerodlarning köplab örinbosar moddalari önlab yillar davomida atmosferada saqlanib qoladi, bu esa TFAning atrof-muhitga tuşişda davom etişiga imkon beradi. Tadqiqotçilar uşbu manbalardan TFAning yillik hosil bölişi 2025–2100 yillar oraliğida eng yuqori darajaga yetişi mumkinligini prognoz qilmoqda.
TFA havoda gidroxlorftoruglerodlar (GXFU) va gidroftoruglerodlar (GFU) parçalanişi natijasida hosil böladi. Ular sovutiş tizimlarida keng qöllanadi, şuningdek inhalyatsion anestezik sifatida işlatiladigan birikmalar ham mavjud. Uşbu moddalar bosqiçma-bosqiç muomaladan çiqarilayotgan bölsa-da (Monreal protokoli va keyingi Kigali kelişuvi asosida), ularning atmosferadagi umumiy kontsentratsiyasi ösişda davom etmoqda.
 
TFA per- va poliftoralkil moddalar (PFAS) oilasiga kiradi – ular suniy kimyoviy moddalar bölib, tabiiy parçalanişga juda çidamli va atrof-muhitda nihoyatda uzoq saqlanib qolişi sababli “abadiy” deb ataladi.

Yevropa Kimyo agentligi TFAni suv organizmlari uçun zararli deb hisoblaydi. Uşbu modda inson qonida va siydigida ham aniqlangan, Germaniyaning Federal kimyoviy moddalar idorasi esa yaqinda TFAni inson reproduktiv salomatligi uçun potentsial toksik modda sifatida tasniflaşni taklif qildi.

“Tadqiqotimiz şuni körsatadiki, XFClarning örinbosar moddalari, ehtimol, atmosferadagi TFAning asosiy manbai hisoblanadi. Bu zararli kimyoviy moddalarni almaştirişda etiborga olinişi kerak bölgan kengroq xatarlarni takidlaydi”, deydi tadqiqotning yetakçi muallifi Lyusi Xart.

Natijalar şuni körsatadiki, Arktikada aniqlangan TFAning deyarli barçasi XFClarning örinbosar kimyoviy moddalari hisobiga yuzaga kelgan, garçi bu hudud asosiy çiqindi manbalaridan uzoqda joylaşgan bölsa ham.

“Tadqiqotlar Arktika muz yadrolarida TFA darajasi oşib borayotganini aniqlagan edi va bizning natijalarimiz ilk bor uşbu çökindilarning deyarli barçasini aynan şu gazlar bilan izohlaş mumkinligini işonçli tarzda körsatdi”, dedi Xart.

Qutb hududlaridan taşqarida olib borilgan modellaştiriş esa avtomobillar konditsioner tizimlarida keng qöllaniladigan GFO-1234yf moddasining atmosferadagi TFAning muhim va ehtimol, kengayib borayotgan manbaiga aylanayotganini tasdiqlaydi.

“Ftorlangan gazlardan kelib çiqayotgan TFA darajasining oşişi hayratlanarli. GFUdan foydalaniş bosqiçma-bosqiç kamaytirilayotgan bölsa-da, bu TFA manbai biz bilan önlab yillar qoladi. TFAning boşqa manbalarini tuşuniş va uning atrof-muhitga tasirini baholaş zarurati nihoyatda dolzarb”, dedi professor Rayan Hossayni.