NOIRLab astronomlari Kristal şar tumanligi deb ataladigan NGC 1514 obektining yangi tasvirini elon qildi. Bu obekt aslida ikki yulduzdan iborat tizim bölib, ulardan biri umrining oxiriga yetib, öz taşqi qatlamlarini kosmosga soçmoqda. Şu jarayon natijasida atrofda gaz va çang töplanib, çiroyli tumanlik körinişini hosil qilgan. Bu haqda CNN xabar berdi.

Yangi tasvir Gavayidagi Maunakea toğida joylaşgan Gemini North teleskopi yordamida Gemini Multi-Object Spectrograph orqali olingan. Astronomlar bu suratni maxsus ilmiy maqsaddan taşqari, koinotning eng gözal va murakkab obektlaridan birini yanada batafsil körsatiş uçun ham tanlaganini takidlagan.

Olimlarning malumotiga köra, kristal şar tumanligi oddiy yulduz emas, balki ikki yulduzli tizim hisoblanadi. Bu tizimda ikki yulduz bir vaqtda şakllangan va uzoq vaqt davomida bir-birining atrofida aylangan. Ulardan biri hayotining sönggi bosqiçiga yetib kelgan va özining taşqi qatlamlarini asta-sekin kosmosga soçişni boşlagan. Aynan şu jarayon natijasida gaz va çangdan iborat katta tumanlik hosil bölgan. Bu material yulduz atrofida kengayib, vaqt ötişi bilan murakkab şakllarni olgan. Şu sababli hozirgi köriniş kristall şarni eslatadi.

Ikkinçi yulduz esa bu jarayonda juda muhim rol öynaydi. U birinçi yulduz atrofida aylanişda davom etar ekan, uning tortişiş kuçi çiqayotgan gaz oqimlarini yönaltiradi va ularni tartibsiz emas, balki simmetrik va spiralga öxşaş şakllarga keltiradi. Şu sababli tumanlik oddiy gaz buluti emas, balki murakkab geometrik tuzilişga ega bölgan kosmik obektga aylangan.

Astronomlar bu jarayonni kosmik haykaltaroşlikka öxşatişadi, çunki ikki yulduzning özaro tasiri natijasida gaz va çang göyo şaklga solingandek körinadi.

Tasvirda körinadigan ranglar ham ilmiy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Tumanlikdagi qizğiş ranglar asosan issiq vodorod gazidan hosil böladi, yorqin kök ranglar esa kislorod atomlarining nurlanişi bilan boğliq. Maxsus filtrlar orqali bu gazlar alohida tölqin uzunliklarida körinadi va tumanlik içki tuzilişini aniqroq örganiş imkonini beradi.

Mutaxassislarning aytişiça, sayyora tumanliklari nomiga qaramay, sayyoralar bilan heç qanday boğliq emas. Ular ölayotgan yulduzlarning sönggi bosqiçida hosil böladigan gaz va çang qobiğidir.

Bu jarayon astronomik jihatdan taxminan 10 ming yil atrofida davom etadi. Şu sababli olimlar uni kosmik vaqtinçalik bosqiç deb ham ataydilar. Bu qisqa davr içida yulduz öz massasining katta qismini yöqotadi va markazida oq mitti deb ataluvçi juda ziç yadro qoladi.

Tadqiqotçilarning fikriça, bunday tizimlarni kuzatiş yulduzlarning hayot tsiklini tuşunişda juda muhim rol öynaydi. Hatto 10–20 yil içida ham markaziy yulduzning harorati, tumanlikning kengayişi va gaz oqimlarida sezilarli özgarişlar kuzatilişi mumkin.

Astronomlar Kristal şar tumanligini eng gözal kosmik obektlardan biri deb hisoblaşadi. U birinçi marta 1790-yili Uilyam Gerşel tomonidan aniqlangan bölsa-da, hozirgaça zamonaviy teleskoplar yordamida doimiy ravişda qayta örganilmoqda.

Mutaxassislarning takidlaşiça, yangi tasvir koinotning naqadar murakkab, dinamik va bir vaqtning özida gözal ekanini yana bir bor körsatdi. Zamonaviy texnologiyalar esa bu kabi uzoq va murakkab obektlarni yanada çuqurroq örganiş imkonini bermoqda.