Özbekiston 2025 yilda byudjet pullarini nimalarga sarfladi?
25-03-2026, 15:50
150 марта

Özbekiston 2025 yilda byudjet pullarini nimalarga sarfladi?
Taqçillik kamaydi, lekin xarajatlar hali ham yuqori
2025 yilda yiğma (konsolidatsiyalaşgan) byudjet daromadlari 502,6 trln sömni taşkil qildi. Bu 2024-yilga nisbatan 31,8 foizga köp. Xarajatlar esa 541,7 trln söm bölib, bir yil avvalgiga qaraganda 26,2 foizga ösgan.

Byudjet manbalari
Yiğma byudjet bir neçta manbalardan şakllangan. Bunda davlat byudjeti asosiy örinni egallab, ötgan yili 359,8 trln söm daromad va 383,9 trln söm xarajatni taşkil etgan. Keyingi manbalar tarkibidan davlat maqsadli jamğarmalari, Tiklaniş va taraqqiyot jamğarmasi hamda davlat taşkilotlarining byudjetdan taşqari mablağlari örin olgan.

Daromadlarning asosiy qismi — 272 trln söm soliqlar hissasiga töğri kelgan. QQS, foyda soliği va jismoniy şaxslar daromad soliği asosiy manba bölgan. Biroq boşqa daromadlar, xususan, qimmatbaho metallar yoki xususiylaştirişdan tuşumlar böyiça raqamlar oçiqlanmagan. Mazkur holat byudjet şaffofligi borasida savollarni keltirib çiqaradi.
Xarajatlar tarkibida “nomalum” toifa uluşi katta
2025-yilda byudjetdan eng katta xarajatlar iş haqi va ustamalarga töğri kelgan va 149,6 trln sömni taşkil etgan. Şu bilan birga, 188,9 trln söm “boşqa xarajatlar” sifatida körsatilgani diqqatni tortadi. Mazkur miqdor umumiy byudjetning uçdan bir qismiga teng. Demak, xarajatlar töliq oçiqlanmagani ham byudjetda şaffofligi böyiça savollar tuğdiradi. Masalan, avvallari aholiga ajratilgan nafaqalar miqdori elon qilinardi. Yangi raqamlar tarkibiga nafaqalarga oid körsatkiçlar kiritilmagan.

Davlat qarzi xarajatlari eng tez ösgan
2025-yilda davlat qarzini qaytariş böyiça foiz tölovlari 18,1 trln sömni taşkil etgan. Bu 2024-yildagi 14,5 trln sömga nisbatan 24,7 foizga köp. Mazkur tendentsiya qarzga xizmat körsatiş xarajatlari juda tez ösayotganini körsatadi. Ötgan yili davlat qariyb 6,6 mlrd dollar qarz (kredit) jalb qilgan. Şundan 6,1 mlrd dollari xorijdan olingan. Agar qarz oliş va unga xizmat körsatiş xarajatlari tez suratda ösib borsa, kelgusida byudjetga jiddiy bosim bölişi mumkin.

Davlat maqsadli jamğarmalari içida eng kattasi Pensiya jamğarmasi hisoblanadi. Uning xarajatlari daromadlardan ança yuqori va farq byudjetdan qoplanyapti. Xususan, ötgan yili tuzilma 56,5 trln söm daromad topgan. Xarajatlari esa 76,7 trln sömga yetgan (2024-yildagidan 12,7 trln sömga köp). Yetişmagan 20,2 trln söm davlat byudjetidan tölangan (2024-yildagidan 24,4 foizi köp). Bu raqamlar jamğarma özini özi taminlay olmayotganini anglatadi.
Ötgan yili Davlat tibbiy suğurta jamğarmasi deyarli töliq byudjet hisobidan moliyalaştirilgan — 22,9 trln söm. Jamğarma yillik xarajatlari 22,7 trln söm bölgan. 2024-yildagi çiqimlari 4 trln söm edi.
2025-yilda Ijtimoiy himoya davlat jamğarmasi 2,8 trln söm xarajat qilgan. Şundan 2,1 trln sömi davlat byudjetidan qoplangan. Bir yil ilgari byudjetdan 1,8 trln söm berilganiga qaramay, jamğarma 200 mlrd sömlik xarajatlarni amalga oşirgandi.

Doimgidek barça hududlarda xarajatlar daromadlardan köp bölgan. Hatto ularning tuşumlari miqdori çiqimlaridan sekinroq ösmoqda. Ötgan yili mahalliy byudjetlar 71,13 trln söm daromad (yillik ösiş 25 foiz), 109,2 trln söm xarajat qilgan (ösiş 25,8 foiz). Örtadagi taqçillik respublika byudjeti va özaro hisob-kitoblar asosida qoplangan.
Hududlar böyiça eng yirik daromad (13,5 trln söm) va xarajatlar (15,55 trln söm) Toşkent şahrida qayd etilgan. Eng kam tuşum (1,9 trln söm) va çiqimlar (4,4 trln söm) esa Sirdaryoda bölgan.
Subsidiyalar ham ösmoqda
2025-yilda subsidiyalar hajmi 29,3 trln sömga yetgan (yillik ösiş — 13,9 foiz). Eng katta mablağ energetika sohasiga ajratilgan — 11,4 trln söm. Şundan 7 trln söm gazni arzon narxda sotişdan körilgan zararni qoplaşga sarflangan. Narx oşib borayotganiga qaramay, gazga subsidiya hali ham yuqori darajada saqlanib qolmoqda.

Byudjet şaffofligi muhim
2025-yilda byudjet raqamlari ikki xil manzarani körsatadi. Bir tomondan taqçillik kamaygan va ijtimoiy sohalarga katta etibor qaratilgan. Ikkinçi tomondan davlat qarziga xizmat körsatiş xarajatlari tez ösmoqda. Jamğarmalar byudjetga qaramligiça qolyapti. Xarajatlarning katta qismi oçiqlanmayapti. Subsidiyalar hajmi ham ösib bormoqda. Bular kelgusida byudjet samaradorligi va şaffofligini oşiriş asosiy masalalardan biri bölib qolişini körsatadi.